Веснавыя песні пачыналі спяваць, арыентуючыся на пэўныя прыродныя з’явы. Своеасаблівым сігналам станавіўся спеў жаўранка. Трывалае суаднясенне пачатку вясны і адпаведных звычаяў з жаўранкам замацавалася і на ўзроўні своеасаблівага часалічэння: “Вот казалі, што на дзявятую нядзелю после Каляд ажывае жавараначак, на дзесятую вылятае, а на дзьвянаццатую ўжэ заспявае, і ўжэ значыць вясна” (Нясвіжскі раён).

Раёны, блізкія да Падняпроўя, захавалі гуканне вясны, уплеценае ў абрады абходнага тыпу.

Гэты дзень пазначаўся сваімі переменамі ў прыродзе і забаронамі ў працы (нельга садзіць буракі). “Прышлі Яўдокі, узяўся жураў у бокі і пашоў у скокі”. Ад Аўдакеі пачыналі гукаць вясну, палілі вогнішчы, залазілі на дахі і “гу-у-у загукалі” (Клімавіцкі раён). Існавалі пэўныя правілы, што датычылі ў асноўным жанчын: забаранялася прасці, можна было толькі сукаць гатовыя ніткі, што–небудзь рэзаць дазвалялася толькі авечымі нажніцамі. Часам сяляне зусім не працавалі, каб не прагнявіць пакутніцу, бо яна «трымае ў руках лета».

На Аляксея ўжо амаль сыходзіць снег, да таго ж “Аляксей крыгі б’е”. Гаспадары старанна рыхтаваліся да сяўбы, ішлі ў поле аглядаць свае нівы, меркавалі што і дзе сеяць. “Аляксей каня гладзіць, сошку ладзіць”, – адзначаецца ў валачобнай песні. Успрыманне гэтага дня як свята прадвызначала скіраванасць на адпачынак, гульні. Аднак, у цэлым святкуючы, дапускаліся рытуальна адзначаныя, сімвалічныя дзеі, прыкладам, ператыканне чырвонай ніткай палатна. Алексей – прысвятак найперш рыбакоў.

Беларусы-католікі 4 сакавіка адзначаюць дзень святога Казіміра, раней ладзілі кірмашы, асабліва святочна спраўлялі імяніны. “На Казімера зіма ўмерла». «Вазілі бацькі дзевак канём у вупражы харошай, каб сваталіся хлопцы” (Шчучынскі раён).

19 сакавіка католікі ўшаноўваюць дзень святога Юзафа. Гэта адзіны дзень, калі ў час Вялікага посту дазвалялася браць шлюб. Калі на Юзэфа шчупак лёд хвастом разаб’е, лёд з рэчкі сыходзіць, то на Юр’е будзе трава жывёле.

Праваслаўныя вернікі адзначаюць свята Саракі як дзень сарака пакутнікаў Севасційскіх, што загінулі ў возеры за веру ў Ісуса Хрыста: галушкі, на іх думку, выпякаюць у гонар менавіта пакутнікаў, якія ўзведзены ў ранг святых. Верылі таксама, што галушкі маюць ахоўную сілу і спрыяюць здароўю чалавека. Калі хто захварэе ў сям'і, галушкі качаюць па валасах і нашча з'ядаюць, каб не кружылася галава. На Саракі адчынялі дверы і запрашалі сорак пакутнікаў снедаць.

Саракі ў каляндарным коле пазначаюць сабою кліматычны рубеж – “Саракі гоняць снег да ракі”, які сігналізуе аб хуткім наступленні вясны. Разам з тым зіма яшчэ свае правы не саступала і маразоў чакалася сама меней сорак. У розных раёнах гэты падлік маразоў адбываўся з дапамогай адмысловага печыва. Клёцкі пяклі і адкідавалі па адной клёццы, каб мароз не быў.

Да ліку дзеянняў, якія надзяляліся магічнай уласцівасцю спрыяння вегетацыі, што асабліва актуальна ў ранневясновы час, адносіцца гушканне на арэлях. Ва ўспамінах яно ўзгадваецца як вясёлая дзея, а з яе магічных складнікаў захавалася пажаданне таго, каб улетку не кусалі камары.

Наогул, у абрадавых дзеяннях і народных павер’ях, звязаных з гэтым святам, абыгрываецца лічба 40. “На Саракі трэба было спячы 40 бамбушачак; 40 вяровак парваць, 40 трэсак і 40 дравін прынесці ў хату, гушкаліся на арэлях” (Быхаўскі раён). І найперш, на Саракі чакалі прылёту сарака выраяў. Уяўленне аб тым, што на Саракі прылятае сорак “птушак-пакутнікаў” (сорак жаўранкаў, выраяў), пасля чаго надыходзіць вясна, распаўсюджана па ўсёй тэрыторыі краіны. Відавочна, такая традыцыя мае сваёй асновай і рэальную сітуацыю, што і забяспечыла яе ўстойлівае існаванне, аднак, глыбінны, міфалагічны сэнс абапіраецца на ідэі прынясення вясны птушкамі, і ў больш шырокім плане на ўяўленнях аб птушках як пасярэдніках паміж зямлёй і раем, выраем, паміж гэтым і "тым" светамі.

Ці не самым устойлівым элементам Саракоў быў звычай перакідвання праз страху трэсак, скіраваны на поспех у знаходжанні яек. Звычай шчыльна рэгламентаваны шэрагам правіл знакавага характару – рэкамендавалася бегаць босымі, да сонца, нашча і г.д. Паказальна, нават абрадавае печыва на Саракі гэтаксама ўкладвалася ў гэта імкненне забяспечыць сабе паспяховыя пошукі яек: “Варылі сорак клёцак, гэта пойдзеш у балота і найдзеш многа яічак. На Саракі, казалі, сорак выраяў прыляціць” (Бярэзінскі раён).

Гушканне на арэлях – характэрная з'ява ў веснавыя святы ў цэлым, але асабліва часта сустракалася на Саракі. Паводле народнага меркавання, гэты звычай садзейнічае здароўю чалавека, яго ачышчэнню; другое яго прызначэнне — паўплываць на рост ільну: лічылася, чым вышэй будзеш калыхацца, тым вышэй лён вырасце.

Адпаведна праваслаўнай традыцыі на сераду чацвёртага тыдня Вялікага посту, які мае назву Крыжапаклонны, прыпадае сярэдзіна посту (царкоўны тыдзень пачынаецца з нядзелі, а не з панядзелка, таму сярэдзіна тыдня прыпадае на сераду). Цэнтральнай абрадавай дзеяй Серадапосця выступае выпяканне асноўнага атрыбута свята – так званых хрэстцаў, хрэшчыкаў. Выпякалі іх і ў выглядзе разнастайных прылад працы (сахі, бараны, касы, сярпа). “Хрэшчыкі” хавалі за абразамі, дзе яны ляжалі на працягу года. У пераважнай большасці расказаў іх называецца тры, прычым кожны з трох прызначаўся да пачатку самых важкіх у жыцці селяніна падзей. “Пеклі хрэшчыкі тры, на Серадопосьце, одзін хрэшчык – ідуць товар выгоняюць, другі хрэшчык – заворуюць, а трэці пчолы глядзяць” (Лельчыцкі раён). Яны ляжалі ўвесь год за абразамі як перасцярога ад хваробы, няшчасцяў і ўсялякіх здарэнняў. Клалі крыжы з цеста і ў засекі з мукою і зернем, “каб нячыстая сіла не паскудзіла”. Іх давалі дзецям, каб тых абыходзілі хваробы; з’ядалі, каб не балела ў жніво сярэдзіна (нездарма пра яе рупіліся менавіта ў сярэдзіну посту). Частаванне гэтым печывам дзяцей гэтаксама выглядае не толькі як будзённая справа ці выраджэнне традыцыі, але і як поўны сімвалічнага плану жэст, бо менавіта дзеці сваім узростам сімвалічна адпавядаюць вясноваму часу.

З сярэдзіны посту ў Нясвіжскім раёне пачыналі спяваць вясну.

Пяты тыдзень Вялікага посту на Мазыршчыне носіць адметную назву Пахвальнага. У народнаэтымалагічным тлумачэнні назва заканамерна выклікала чаканне пэўных учынкаў і адпаведных пахвалаў. “У лесе дзіка качка знясе яйка і ўжо пахваліца”. На гэтым тыдні асцерагаліся бяліць хату, снаваць кросны: «Пахвалішся зрабіць – не пахвалішся знасіць».

Благавешчанне адносіцца да нерухомых святаў беларускага народнага календара і вельмі шануецца ў народзе. Добра ўсведамляецца і суаднясенне свята з падзеямі Святога Пісання. Успрыманне Благавешчання як вялікага свята трымаецца і сёння, прычым на такі яго статус паказвае параўнанне з Вялікаднем – “Благавешчанне. Вялікае свята, гэта тое, што і первы дзень Паскі”. Святочнасць Благавешчання разам з тым мае асаблівы характар і выражаецца ў безумоўнай забароне на працу, пры выключэнні такіх атрыбутаў свята, як багатае застолле, весялосць, напоўненасць песнямі, танцамі і інш.

Пры ўсім разуменні святочнасці гэтага дня, Благавешчанне ўспрымаецца як вельмі неспрыяльны, цяжкі і нават небяспечны дзень. Прынцыпова важкай выступае забарона на дзеянні, адносныя да культурных раслін ці жывёл і птушак. Мэта забарон заключалася ў тым, каб пазбегнуць з’яўлення калек або іншых парушэнняў развіцця зародкаў. Разам з тым сам факт з’яўлення чаго-небудзь на Благавешчанне адразу выключаў тое з далейшай культурнай дзейнасці. Народнае вытлумачэнне свету такую забарону на зараджэнне суадносіла з біблейскімі падзеямі, калі зачацце Божай Маці займала ўсю сэнсавую прастору свята, зрабіўшы немагчымым ніякі іншы пачатак. Сам час, дзень набываў характэрныя прыкметы і якасці “замкнёнага”, “змярцвелага”, нездарма дзень запаміналі і затым у такі ж дзень рабілі дзеі, для якіх пажаданым было замыканне, запіранне, прыкладам, закрыванне роту мышам. У дзень тыдня, на які прыпадае Благавешчання, да гэтага часу складаюць бульбу і іншую гародніну ў склеп, каб не елі мышы.

Гаспадарчая магія ў гэты дзень моцна зрэдукаваная, большай часткай скіраваная на папярэджанне страт ці нягодаў і толькі ў асобных выпадках накіравана на забеспячэнне ўраджая – гушкаліся высока, каб вялікі лён рос.

Шэраг забарон вытлумачальны ў комплексе уяўленняў пра гадавы цыкл зямлі, згодна з якім яна з пэўнага моманту спіць, закрытая, і таму да вылучанага веснавога моманту – абуджэння зямлі, яе родаў, яе проста нельга чапаць: капаць, араць. Такой датай часцей называецца Благавешчанне. Убіванне калоў, платоў, капанне да Благавешчання магло “забіць”, прыпыніць дождж.

Пры “прачынанні” зямлі выходзіць наверх не толькі расліннасць і вільгаць, але таксама шматлікія яе насельнікі, у першую чаргу змеі. Магічныя дзеі Благавешчання і скіроўваліся на непажаданасць сустрэчы з імі ўлетку. Для таго з хаты выносілася ткацкае начынне. Суаднясенне змей і дня Благавешчання знаходзіць працяг у прадпісанні пры ўваходзе ў лес паўтараць назву таго дня тыдня, на які прыпадала свята.

Менавіта да Благавешчання, у павер’ях, прымяркоўваецца прылёт бусла. Прыкметы, звязаныя з першай сустрэчай бусла, акцэнтавалі ўвагу – ляціць ён ці сядзіць, адзін або ў пары, што адпаведным чынам уплывала на наступны год. У Вілейскім раёне казалі, што на Благавешчанне бусел не проста прылятае, але і “што бацян чырвоныя чаравічкі дасць”.

Нават калі вяскоўцы не памятаюць падрабязнасцяў святкавання Благавешчання, то забарона, якая набыла ўжо форму прыказкі – “Птушка гнязда ня ўе, а дзеўка касу ня пляце” выступае да сёння найпершым стымулам да ўзгадкі свята.

Па ўсёй тэрыторыі Беларусі распаўсюджана забарона распальваць у гэты дзень агонь у печы, а таксама паліць свечкі, лучынкі з асноўнымі матывіроўкамі "каб не наклікаць маланак", "каб не было граду", "каб не было галаўні ў жыце" і пад. У якасці варыянта дарэчы прыгадаць і распаўсюджаную на Палессі забарону пячы на Благавешчанне хлеб, наогул паліць у печы, каб "не запячы" зямлю, каб не гарэла, не пяклася гародніна. Разам з тым, паралельна назіраецца зусім іншая, палярная карціна: абавязковае, рытуальнае паленне ў гэты дзень вогнішчаў. У беларусаў Магілёўскай губерні звычай распальваць вогнішчы на Благавешчанне называўся "чысціць зямлю". Часцей падобныя рытуальныя акцыі ўключалі ў сябе вымятанне хаты і спальванне смецця, накіраванае на знішчэнне ці папярэджанне з’яўлення ў доме змей, жаб, прусоў і да т.п.

Паленне вогнішчаў на Благавешчанне з іх скіраванасцю на паленне старызны, сімвалаў старога і адыходзячага часу поўнілася матывамі ачышчэння. Актуальным стае матыў перамены ткацкай дзейнасці, у рэчышчы чаго палілі рэшткі старога прадзіва. Але часцей паленне вогнішчаў на Благавешчанне суправаджалася карагодамі і гуканнем вясны, калі моладзь ля вогнішчаў спявала цэлую ноч.

На Магілёўшчыне на беразе ракі запальвалі пудзіла (бяром сухое сучча, цалафанам яго абернем, а потым на яго чучала з саломы”) і пускалі па рацэ, ідучы па беразе з песнямі. Калі гарыць і далёка плыве, то і год будзе спрыяльны, а той гаспадар, што запаліў яго, будзе здаровы і будзе доўга жыць. У Краснапольскім р-не моладзь выходзіла на берагі з двух бакоў ракі. У вялікія кошыкі з лазы клалі сухое сучча, на яго куль саломы, а паверх – булку хлеба з запаленай свечкай і вяночкам з саломы і паперы. Куль падпальвалі і пускалі па рацэ. У Лідскім р-не дзяўчаты босымі качаліся з горак, куляліся цераз галаву.

Менавіта ў гэты дзень, у вераваннях, мядзведзь выходзіў ён са сваёй бярлогі.

Напярэдаднi Благавешчання (6 красавіка н.с.) адбывалася свята, прысвячанае мядзведзю. Апісанне яго, зробленае ў тагачасным Бягомльскім прыходзе Барысаўскага пав. Мінскай губ., апублікаваў у 1874 г. мясцовы праваслаўны святар Сімяон Нячаеў. Згодна з гэтым апiсаннем, свята пачыналася з адмысловай ежы, прычым спачатку падаваўся сушаны рэпнiк, таму што мядзведзь ужывае пераважна раслiнную ежу, травы. Потым елі аўсяны кiсель, бо мядзведзь любiць авёс, а пасля кiсялю гарохавыя камы – галушкi з адваранага i тоўчанага гароху цi густую гарохавую, іншы раз з бульбай, кашу – як асноўную страву, адсюль i сам дзень атрымаў назву “Камаедзіца” (найменне фіксуецца і ў шэрагу сучасных запісаў, ‘камамі’ таксама называюць тоўчаную бульбу).

Пасля абеду ўсе, г. зн. старыя i малыя, клалiся, але не спалi, а бесперапынку павольна перакочвалiся з боку на бок, каб гэта максiмальна нагадвала пераварочванне мядзведзя. Цырымонiя працягвалася каля дзвюх гадзiн i рабiлася дзеля таго, каб мядзведзь лёгка ўстаў са сваёй зiмовай бярлогi. Пасля абеду сяляне ўжо не займалiся сваiмi дзённымi работамi, а святкавалi.

Апошняя перад Вялікаднем нядзеля, у хрысцiянстве гэты дзень прымяркоўваецца да Уваходу Iсуса Хрыста ў Ерусалiм, дзе народ сустракаў яго пальмавымi галiнкамi. у святочна-рытуальным плане арганізавана вакол яе галоўнага атрыбута – асвечаных ў храме галінак вярбы. Галінкі рыхтуюць загадзя, у нядзелю старанна іх упрыгожваюць. Пасля асвячэння прынята было сцябаць вербачкамi адзiн аднаго з прыгаворкамi i пажаданнямi: «Не я б’ю — вярба б’е. За тыдзень — Вялiкдзень», «Хвароба ў лес, здароўе ў косцi». Верылi, што, б’ючы галiнкамi, можна перадаць чалавеку здароўе, жыццёвую моц, хараство гэтага дрэва, якое першым абуджаецца ад зiмовага сну: «Будзь здароў увесь год, як калядны лёд», «Будзь здароў, як вада, а расцi, як вярба».

Асаблівасцю гомельскіх абрадавых практык у гэты дзень станавілася аднясенне вярбінкі на ніву. Сцёбанне вярбою ўключалася і ў забавы моладзі. У Брэсцкім раёне дзяўчаты ўцякалі, а хлопцы даганялі і сцябалі. На галінкі вярбы, якія рыхтавалі для асвячэння, навязвалі суконную нітку, якая, паводле меркавання мясцовых жыхароў, валодала гаючымі і прадуцыравальнымі ўласцівасцямі. Як ішлі першы раз жаць, гэтыя нітачкі навязвалі на руку, «каб не зажменіць». Асвечаным ядлоўцам падкурвалі сурочаных чалавека ці жывёлу. Гаспадыні бралі з сабой галінку вярбы пры пасадцы бульбы. Даволі эфектыўным сродкам сярод вясковых жыхароў лічыцца асвечаная вярба, каб адвярнуць навальніцу ці хмару, для чаго галінка ўторквалася ў страху.

Каталiкі-беларусы iмiтаваныя «пальмы» аздабляюць засушанымi i фарбаванымi кветкамi, травамi, каласкамi, мохам. Iмi ўпрыгожваюць дом, клалi на магiлы блiзкiх людзей. З надыходам зiмы пальму кiдалi ў полымя.

Зафіксаванае ўяўленне, што асвячэнне вярбы ўспрымалася ў народзе як выгнанне з яе нячыстага духа. Паводле народных вераванняў, чэрцi ўцякаюць з вады пасля Вадохрышча i пасяляюцца на вярбе, ажно пакуль тую не асвецяць на Вербніцу, пасля чаго ўцякаюць у траву да яе асвячэння на Яна.

На поўначы Міншчыны і поўдні Віцебшчыны сустракаюцца выпадкі, калі з вербачкай заходзілі і на могілкі.

Апошні тыдзень Вялікага посту перад Пасхай мае царкоўную назву “Страсны тыдзень”, “Страсная” ці “Вялікая седміца”. Усе дні Страсной седміцы называюцца Вялікімі і вызначаюцца асабліва строгім постам ва ўспамін аб пакутах Хрыстовых, а таксама ў імя належнай духоўнай сустрэчы Светлага Хрыстова Уваскрэсення. На Віцебшчыне гэты тыдзень называюць яшчэ “Страшная нядзеля” ці “Вялікая нядзеля”. “Эта Страшная нядзеля завецца, за тое, што Ісуса Хрыста распіналі” (Лёзненскі раён). Па народнаму календару гэты тыдзень называецца Святым або Пахвальніцай, у асобных вёсках Брагінскага раёна носіць назву Красная нядзеля, у Светлагорскім раёне – Паставая нядзеля, у пераважнай большасці палескіх вёсак называецца Белым.

На думку даследчыкаў, назва Белы суадносіцца з ідэяй штогадовага ўзнаўлення “белага свету», да чаго дапасоўваўся і такі традыцыйны для ранняй вясны звычай, як пабелка жылля. Сапраўды, пабелка хаты, печкі традыцыйна прымяркоўвалася менавіта да перадвелікоднага тыдня. І нават фіранкі на вокнах у Белы тыдзень мяняліся на падкрэслена белыя. У шэрагу вёсак Жлобінскага р-на з чацвярга да суботы ў хатах высцілалі палотны, што надавала жыллю ўрачыста-белы тон.

Вялікдзень па свайму значэнню тыпалагічна роўны мяжы старога і новага года. Шэраг звычаяў перад- і паслявелікоднага тыдняў, а таксама матывы многіх валачобных песень утрымліваюць яскравую семантыку навалецця. Значная частка з іх, будучы прымеркаванай да гэтага часу, па сутнасці паўтарае прыкметы і рытуалы, замацаваныя за калядным цыклам. Сімволіка пачатку і ўзнаўлення, характэрная для абрадаў пераходных комплексаў, заканамерна актуалізуе матывы снавання/тварэння свету. У велікоднай традыцыі вылучаецца такі звычай, як прыгатаванне так званага павука – саламянага ўпрыгожання.

Тэма пачатку, навалецця ў велікодным цыкле відавочная ў звычаі спраўляць да гэтага дня новае адзенне. Паказальна, ва ўяўленнях і памерлыя на Вялікдзень гэтаксама мелі патрэбу ў новым адзенні, сімвалічным заменнікам якога станавіліся тыя хвартушкі ды стужкі, што прывязвалі ў гэты дзень да крыжоў на магілах.

У гэты дзень пачынаецца прыборка хаты да Вялікадня.

Сярод і праваслаўных, і католікаў Чысты чацвер да гэтага часу мае вялікае значэнне і суправаджаецца звычаямі, абрадавымі дзеяннямі, прыкметамі і павер’ямі, якія групуюцца вакол ідэі ачышчэння, чысціні душы, чысціні цела і парадку навакольнай жыццёвай прасторы. Найпершыя ачышчальныя ўласцівасці прыпісваліся вадзе бягучай, у прыродных вадаёмах, дзе стараліся ўмыцца нягледзячы на надвор’е. Магічнымі функцыямі надзялялася вада не проста бягучая, але некранутая. Паўсюль адбывалася стараннае мыццё ўсёй хаты, сцен, столі, хатняга начыння і найперш дзяжы. Ачышчэнне дзяжы паўстае як клопат, што меў і натуральны утылітарны змест, але міфалагічна асэнсоўваўся як “гавенне”, калі “дзяжа на споведзь ідзе”. Гл. і менш міфалагізаваныя, але тым не менш заўважныя практыкі ачышчэння, калі раз на год вымывалі комін, падпечак і пячное начынне. Перадвелікодны час паўстае і як рубеж скарыстання тых ці іншых элементаў начыння, прыкладам, сеннікоў (своеасаблівых матрасаў) .

У традыцыйную для абраднасці Чыстага чацвярга тэму ачышчэння натуральным чынам уваходзіла і набыццё чысціні цялеснай. Лазні тапілі да сонца і абавязкова мыліся. На поўдні запісаны яркія аповеды пра мыццё, асабліва дзяцей, у хаце, ля печы, што рабілася з магічнай мэтаю пазбавіцца ад захворванняў скуры ці якіх іншых немачаў, а таксама забяспечыць чысціню на ўвесь наступны год. Дзеянні па выгнанні жамяры з хаты мелі характар не толькі ачышчальны, але і папераджальны, каб не было іх і надалей. Такім чынам, увесь дзень поўніўся клопатамі па ачышчэнні, прывядзенні жылля і сябе самога ў поўны парадак.

Цікава, у павер’ях мыццё да сонца суадносілася з уяўленнем пра тое, што “ў чысты чэцьвер воран дзяцей купая да ўсходу сонца”. Паводле ўяўленняў, нават крумкачы на досвiтку носяць сваiх дзяцей купаць на раку. З’яўленне ворана, якому ў беларускай міфалогіі прыпісваюцца рысы ўладара іншасвету і ахоўніка сусветнага закону, да сонца ў Чысты чацвер яшчэ раз сцвярджае ідэю часавага пералому ў гэты перыяд, калі адкрываюцца граніцы, здымаюцца межы, і ўсё жывое (і не толькі) ачышчаецца, скідвае з сябе бярэма бруду (узгадаем Вялікі перадвелікодны пост), абмываецца, каб чыстымі і “новымі” ўступіць у новы этап бясконцага колавароту.

Рытуалістыка Чыстага чацвярга выяўляе комплекс матываў, характэрных для пераломнага моманту года ў цэлым, для святкавання Новага года, навалецця. У склад атрыбутаў навалецця лагічна ўпісваецца абнаўленне агня, якое магло адбывацца ў Чысты чацвер праз звычай прыносіць дадому новы агонь з храма. У цэрквах на Чысты чацвер асвячалi соль, якая захоўвалася цэлы год i выкарыстоўвалася ад сурокаў i ад нячыстай сiлы; нiткi, якiя набывалi гаючую сiлу ад звiхаў, пераломаў, пухлiны рук; мак, якi потым рассыпалi ў хлявах ад ведзьмаў. Незвычайная ноч на Чысты чацвер надавала такія ж незвычайныя якасці солі, нават калі яна правяла ноч на вуліцы, пад дахам. Ну і, безумоўна, асаблівымі якасцямі надзялялася чацвярговая свечка, якую асвяцілі ў царкве “на Страсць, перад Паскай, у Чысты чацьвер». Гэтую свечку бераглі за абразамі, каб запаліць пры навальніцы, бедах.

Дзень асабліва строгага посту ў памяць пакутаў Хрыста. Пачынаюць гатаваць велікодныя стравы. Працуюць у гэты дзень толькі да абеда.

Вялікая субота непасрэдна прысвячаецца прыгатаванню галоўных велікодных атрыбутаў – фарбаванню яек і выпяканню адмысловых пірагоў. Яйкi фарбуюцца галоўным чынам у адвары шалупiння цыбулi, што надае iм чырвоны колер (былi i пiсанкi, маляванкi — яйкi, размаляваныя рознымi ўзорамi). У Бярэзінскім раёне запісаны аповед пра зайца, які прыносіць дзецям фарбаваныя яечкі. У Заходняй Еўропе адным з устойлівых сімвалаў Вялікадня з’яўляецца менавіта заяц, які прыносіць яйкі. На поўдні краіны свяціць неслі і адмыслова прыгатаванае парася.

Па ўсёй тэрыторыі ў Красную суботу мяняюць убранне прыдарожных крыжоў, старыя рушнікі, фартушкі паляць, крыж упрыгожваюць новымі. Часцей павязванне фартушка або ручніка, стужак разумелася як форма аброку і суправаджалася просьбамі аб здароўі. У Лельчыцкім раёне здымаць старыя аблокі з каменных крыжоў-дзевачак, как назаўтра раненька прынесці новыя.

Беларусы-католікі перад Пасхай у Вялікую суботу паляць вогнішчы перад касцёлам.

У ноч з Вялікай суботы не тушылі агню, не замыкалі хлявы. У суботу ўсе, хто мог, iшлi на святочную службу ў храм, а тыя, хто заставаўся дома, не клалiся спаць, раскладвалi на вясковых вулiцах вогнiшчы i чакалi, калi апоўначы зазвоняць званы i паведамяць усiм, што Хрыстос уваскрос. Казалi, што ад гэтага звону абуджаюцца пасля зiмы пчолы i пачынаюць спяваць птушкi, i першым з iх наймiлейшая Богу птушка — салавей. З вечара ідуць ў царкву на ўсяночную святочную службу. Па ўсёй тэрыторыі Палесся ў велікодную ноч распальваліся вогнішчы, як ля храмаў, так і мінівогнішчы паблізу дамоў. Ладзіўся гэты абрад як католікамі, так і праваслаўнымі. Гэтаксама як і купальскае або масленкавае, велікоднае вогнішча меркавала ўдзел большасці вяскоўцаў і ўключалася ў патрабаванае гэтай ноччу бадзёрае праводжанне часу.

Вялікадне, Вялічка, Пасха, вялiкае старажытнае свята ў гонар сонца, вясны, абуджэння прыроды i надыходу земляробчага сезона. Верагодна, што з Вялікадня некалi мог пачынацца каляндарны год. З паяднаннем ідэй навалецця з Пасхай, найвялікшым святам у гонар Уваскрэсення Хрыстова, стаў найбольш урачыстым і любімым у святочным цыкле. Дзень правядзення Вялікадня залежыць ад месячнага календара: у праваслаўных ён святкуецца ў нядзелю пасля поўнi, якая з’явiцца на небе пасля дня веснавога раўнадзення, г. зн. памiж 4 красавiка i 8 траўня н. ст. Да Вялікадня, такiм чынам, прывязаныя i iншыя рухомыя святы i перыяды народнага календара: Масленiца, Вялiкi пост, Вербнiца, Чысты чацвер, Радаўнiца, Ушэсце, Сёмуха ды iнш. Святкаванне Пасхі ў праваслаўных і католікаў доўжыцца цэлы тыдзень, на працягу якога ў храмах адпраўляюцца святочныя богаслужэнні. Самае ўрачыстае – Усяночная служба ў гонар Светлага Хрыстова Уваскрасення ў праваслаўнай традыцыі і Змёртвыхпаўстанне Пана Езуса ў каталіцкай. Пасля святочнай службы спяшаліся дахаты, дзе ўсе разам сядалі за велікодны стол.

Вялікдзень як адно са святаў, блізкіх да кропак сонцавароту, заканамерна ўлучае шэраг вераванняў, звязаных з ігрой сонца.

Адно з правілаў святочнага часу – абавязковасць збору сямейнікаў за адным сталом. Ідэя цэласнасці ўсёй сям’і дамінуе ў звычаі дзяліць адно яйка паміж усімі сямейнікамі, а велікодную трапезу пачыналі менавіта з асвечанага яйка. Адметна, у разгаўленні сімвалічна бралі ўдзел і свойскія жывёлы – гаспадар насіў па лустачцы хлеба карове і авечкам.

Важна і тое, што святочны дзень пачынаўся з магічных дзеяў, накіраваных на забеспячэння здароўя, прыгажосці, квітнення, а гэта шырока вядомае ўмыванне вадою, у якую клалі чырвоныя яйкі. Яйка як атрыбут пераломнага незвычайнага часу і само, у павер’ях, набывала цудадзейныя ўласцівасці. Адно велiкоднае яйка клалi за абразы: калі яго кiнуць у пажар, то ён патухне. З тою ж мэтаю захоўвалi шкарлупiнне ад першага з’едзенага на Вялікдзень яйка, нямыты абрус з велiкоднага стала; косткi з асвечанага мяса спецыяльна закопвалi на гарышчы (аднак калi iх закопвалi ў жыце, то спадзявалiся тым самым засцерагчы нiву ад буры i граду). Велікодныя стравы лічацца не толькі святочнай ежай, а і з'яўляюцца сваеасаблівым вымярэннем прыгажосці, абранасці, чысціні, святасці. Велікоднае яйка, падараванае жабракам, раўнуецца да дванаццаці малітваў.

Улюбёныя гульнi на Вялікдзень — таксама з яйкамi: iх качалi па нахiленым жолабе i глядзелi, чыё далей пакоцiцца; iх хавалi пад шапку i трэба было ўгадаць, у якi напрамак глядзiць дзюбка яйка. Але найбольш пашыраная была гульня ў бiткi. Стукалiся святочнымi яйкамi, i пераможцам быў той, у каго яно заставалася цэлае («мацак»). У народзе верылi, што чужы чалавек, якi трапiць на велiкодную бяседу, мае здольнасць прыносiць шчасце ў гаспадарку. У першы дзень Вялікадня трэба было есцi толькi ўсё асвечанае — гэта нiбыта гарантавала, што ўлетку не ўкусiць змяя.

Шчодрае частаванне ў святочных сялянскіх традыцыях мела сэнс далёка не толькі ўтылітарна-абыдзённы. За святочны стол садзіліся заўсёды пасля богаслужэння: свята як бы з “горніх” вышынь апускалася на зямлю, і “нябеснае” працягвалася ў зямным увасабленні – дастатку, багацці, шчодрасці застолля, адкрытасці яго для званых і нязваных гасцей, у тым ліку сірот, жабракоў, вандроўнікаў, юродзівых, якія лічыліся “божымі” людзьмі.

Цэласнасць вясковага соцыуму, патрабаваная ў велікодную раніцу, заканамерна ўключала і сваіх памерлых, дзядоў, для чаго адбываліся наведванні могілак. “Пра тое, што смерць каго з сямейнікаў аказвала ўплыў на святкаванне Пасхі, паказвае шэраг фактаў, найперш той, што ў хатах, дзе хто з сямейнікаў памёр на працягу года, не фарбавалі яек у чырвоны колер. На Міншчыне менавіта ў першы дзень Вялікадня адбывалася памінальная трапеза на могілках па нябожчыку гэтага года.

Наведванне могілак у гэты час уключала хрыстосаванне з памерлымі, якое акрамя прамаўлення “Хрыстос васкрэс!” выражалася і ў качанні яек па магіле. Тут жа адбывалася і сумеснае разгаўленне памерлых і іх сваякоў, што прышлі на могілкі. Наведванне могілак на Вялікдзень сведчыць пра ўяўленні аб своеасаблівым прыходзе ў гэты дзень памерлых, імкненні жывых далучыць іх да галоўнага каляндарнага свята, забяспечыць іх удзел у яго культах і звычаях.

Час абходу вёскі валачобнікамі працягваўся трэцяга пасля Вялікадня дня. Але, як правіла, хадзілі з вечара ў першы дзень свята. Удзельнiкi абходу, у мінулым выключна мужчыны, арганiзоўвалiся ў гурты па ўзросту (дарослыя мужчыны, юнакi, падлеткi). Кожная група мела свайго «пачынальнiка»–запявалу, «падхватнiкаў»–харыстаў, музыку цi музыкаў, «механошу», абавязкам якога было не спяванне, а нашэнне «валачобнага» – дароў, што атрымлiвалi валачобнікі за свае велiчальна–вiншавальныя песнi гаспадару, гаспадынi, дарослым сыну i дачцы, бабцы. Дары часткова спажывалiся разам, часткова дзялiлiся памiж удзельнікамі.

Валачобнікі выконвалі свае віншавальныя песні пад акном, зрэдку на парозе, у дом жа не заходзілі. Прыходу валачобнікаў чакалі і ўспрымалі як жаданы і дабраслаўлёны знак, ад візіту якіх залежыць дабрабыт у хаце. Наогул, прыход на Вялікдзень у хату чужога чалавека не выклікаў пярэчання, яму радаваліся, стараліся добра пачаставаць.

Сярод католікаў у час абходаў на Вельканоц акрамя песень на рэлігійныя матывы спявалі песню, адрасаваную дзяўчыне, з сюжэтам, у якім паведамляецца пра прыезд да яе “пенькнага і статэчнага” жаніха. Па ўсёй зоне пашырэння абраду вядомы так званыя “Васолы” – песня з зачынам “Вялік святы нам дзень настаў”

Удзельнікі гурта, які абходзіў вёску на Вялікдзень, маюць свае назвы ў кожным з рэгіёнаў: валачобнікі, валоўнікі, кукольнікі.

Калі абходы валачобнікаў ладзіліся пераважна позна ўвечары, а то і ўночы, удзень па хатах хадзілі дзеці, якія атрымлівалі назву жакі, жачыкі. Дзеці бяруць у рукі кошыкі ды з добрым настроем і смехам наведваюць дамы ў сваіх селішчах, каб павіншаваць гаспадароў з Уваскрасеннем Хрыстовым.

Адным з неабходных і ўстойлівых у часе кампанентаў святкавання Вялікадня з’яўляюцца ўзаемныя наведванні і віншаванні кумоў і хроснікаў, бабкі і яе ўнукаў. Асабліва строгім было правіла хадзіць з падарункамі ў той год, калі толькі нарадзілася дзіця.

Святкаванне Вялікадня на поўначы Цэнтральнай Беларусі адметнае сваім карагодам “Лука”. У цэнтры вёскі збіралася пераважна моладзь, дзяўчаты, станавіліся ў круг, браліся за рукі і ўтваралі ланцужок. У цэнтр ставілі або хлопца, або садзілі на зямлю некалькі малых дзетак. Адна з дзяўчат вяла ўсіх удзельнікаў паміж дзецьмі, пры гэтым вымалёўвалася як бы змейка. Абрадавы карагод “Лука” своеасабліва ўвасабляе ўніверсальныя каляндарныя матывы навалецця, прадуцыравальныя матывы – графіка руху з яе “завіваннем”, таптаннем, “качанамі”; апатрапейная семантыка з выразным сацыяльным ухілам – засцярога вяскоўцаў ад парушэнняў сацыяльнага парадку, каб не страціць “дзявоцкую красу”; актуалізацыя матрыманіяльнай сферы (спевы старому халасцяку).

У агульнаэтнічным плане само найменне Лука або Вадзіць луку ўнутранай формай пазначае форму і малюнак руху (“Лука Луку вядзе”; “Як выведзем Луку”), якія змяшчаюць карагод у больш шырокую тыпалагічную групу крывых танкоў. Этымалагічна слова лука ўзыходзіць да пазначэння згібу, крывізны, адсюль, дарэчы, і найменне лукой выгіну, згібу пакручастай ракі, на павароце якой можа ўтварацца залiўная нiзiнка, лужок. Перамяшчэнне ўдзельнікаў змейкай, васьмёркай можа разумецца як архаічная форма руху, якая сімвалізуе гарманізацыю сілаў, неабходных для любога біялагічнага або сацыяльнага росту і ўзаемадзеяння двух пачаткаў (мужчынскага і жаночага).

Крывы танок прымаў на сябе функцыю сустрэчы вясны і пазначаў каляндарны рубеж у рамках ад Благавешчання да Вялікадня. Эпіцэнтр “Лукі” ў велікодны час зразумелы ў катэгорыях свята як кульмінацыі ідэяў пераходу. Вялікдзень паўсюль служыў мяжой грамадскага прызнання паўналецця абедзвюх груп так званай “маладой” гульні (гулянняў моладзі): карагод цалкам перамяшчаўся на адкрытую прастору.

Асноўнымі выканаўцамі абраду, згодна з раннімі запісамі, былі менавіта дзяўчаты, якія ў часе падобных рытуалаў дэманстравалі і зацвярджалі сваю адкрытасць да пачатку новага веснавога шлюбнага перыяду. Аднак, што і натуральна, паўната шлюбнага цыклу можа ажыццявіцца толькі з удзелам і процілеглай партыі – мужчынскай. Таму зразумелы і ўдзел хлопцаў, але ў іншай форме. Дынаміка дзявочага руху-змейкі проціпастаўляецца статычнай пазіцыі хлопцаў: яны або стаялі ў цэнтры карагода або наогул па-за ім. Семантычна важкім ёсць акцэнт на тое, што абрад выконваецца для хлопцаў, якім час браць шлюб.

На магічнае стымуляванне як будучай ураджайнасці, так і чалавечай фертыльнасці кіравалася і таптанне, як фігуральнае хаджэнне ля палеткаў, на луцэ, так і песенна-сімвалічнае: Лука мая зялёная, Трава мая шаўковая, А хто ж цябе таптаць будзе.

Спецыфіку велікоднай традыцыі Драгічынскага раёна складае так званая «Стрілка». Ваджэнне абрадавага карагода адбываецца штогод пасля вялікоднай службы ў царкве, якая называецца «Нешпар» (па-мясцоваму). Пасля службы збіраюцца для здзяйснення абраду на вясковай плошчы перад царквой, дзе бацюшка акрапляе ўсіх святой вадой і дае дабраслаўленне на пачатак “Стрылкі”. Карагод фіксуе пералом часу і адпаведна змены ў рытуальнай дзейнасці – “вжэ после стрілкі можна і пыты, і співаты, і танцюваты”. Прадуцыравальныя матывы ўвасабляе графічная сімволіка і персаніфікацыя новага ўраджаю, што выражана праз размешчаных у форме трохвугольніка «зырнятак», ролі якіх выконваюць малыя дзеці, і жаночы карагод, які, дакладна імітуючы вастрыё стралы, абыходзіць «зырняты» з абодвух бакоў па крывой лініі. Абрадавая песня засцерагае вяскоўцаў ад магчымых катаклізмаў, ад негатыўных звычак, каб не страціць “дзявоцкую, парабоцкую, жаноцкую, мужыцкую красу”.

Амаль па ўсёй тэрыторыі Сярэдняга Падняпроўя ад велікоднага святочнага тыдня да Ушэсця распаўсюджаны звычай "спраўляць іконы", "свечы" ў гонар святых, а таксама абыход і асвячэнне святарамі палёў азімага жыта, двароў, жывёлы.

Серада на Велікодным тыдні называецца Градавой серадой, а наступны за ёй чацвер Сухім. У гэтыя дні катэгарычна забараняецца працаваць.

Самым устойлівым комплексам у сістэме велікоднага перыяду застаецца памінальны, традыцыі якога не перапыняліся нават у самыя строгія атэістычныя часы. Згодна з пашыранымі па ўсёй тэрыторыі Беларусі ўяўленнямі, у адзін з дзён напярэдадні Вялікадня ці пасля яго продкі нябачна вяртаюцца на зямлю, дзе і прысутнічаюць пэўны час. Менавіта да паслявелікоднага тыдня прымеркавана абявязковае наведванне могілак, якое ў розных месцах адбывалася ў розныя дні: на сам Вялікдзень, другі яго дзень, на мяртвых Вяліканне, Мяртвы Вялікдзень – чацвер на паслявелікодным тыдні, панядзелак на Праводным тыдні і на Радуніцу.

Наўскі чацвер цалкам выключаўся з агародных клопатаў, інакш пасаджанае не вырасце або яго паб'е град.

Абрад “Намскі Вялікдзень”, які праводзіцца ў вёсцы Аброва Івацэвіцкага раёна ў чацвер Велікоднага тыдня, – так званы “заветны празнік”, ці аброчны дзень. Так называюць святы, якія былі ўстаноўлены па абяцанню як падзяка або аброк Богу за дапамогу жыхарам канкрэтнага населенага пункта пры ўзнікненні крызісных сітуацый – эпідэмій, мору, засухі і інш. Першапрычынай устанаўлення гэтага свята ў в. Аброва стала збаўленне вёскі ад хваробы і смерці дзяцей, якое здарылася на пачатку ХХ ст. Тады, каб выратаваць сваіх дзяцей, аброўцы вырабілі за адну ноч аброчны ручнік і разам з іконай Божай Маці здзейснілі хрэсны ход вакол вёскі, пасля чаго хвароба адступіла.

Такую назву мае нядзеля або панядзелак праз тыдзень пасля Вялікадня. Як Праводная нядзеля мог пазначацца і ўвесь паслявелікодны тыдзень ад серады і аж да Радуніцы. Найперш уяўлялася, што праводжанымі мусяць быць памерлыя, што нябачна наведвалі ў гэты час свае паселішчы. Гэта ўскосна адбіваецца ў выгнанні зімы да могілак. “На проводну нэдэлю зыму прогонялы, жэнэм зыму до кладбішча” (Пінскі раён). У свядомасці матыў адпраўлення продкаў трывала спалучыўся з матывамі выгнання зімы, што часам выглядае дзіўнавата, калі Провады выпадалі на майскія цёплыя дні. Самую зіму ў пэўнай ступені сімвалічна замяшчалі дзеркачы, старыя лапці і іншыя непатрэбныя рэчы. Ідэі поўнага выгнання зімы падпарадкоўвалася паленне вогнішча і спальванне сабранай старызны. У Пінскім раёне праз такое вогнішча скакалі, спявалі песні. Семантычна тоесным спальванню сімвалаў зімы станавілася іх патапленне, выкідванне ў ваду. Семантыка выгнання тлумачыць і рытуальны шум, стуканне качаргою, камянямі аб плот са словамі “Вон, зіма, вон, зіма!”.

Побач з рытуальным начыннем для выгнання абавязковым атрыбутам Провадаў станавілася яйка, часта захаванае з велікоднага стала. Яйка маглі і фарбаваць яшчэ раз. У рытуалах провадаў яйка або кацілі з горкі, або качалі па вуліцы. У в. Псышчава Іванаўскага р-на зафіксаваны прымеркаваны да Провадаў рэдкі абрад кармлення мядзведзя, які да гэтага часу мусіў прачнуцца і прыйсці ў вёску за адмысловым пачастункам – камамі.

Гэты дзень уключаў і магічныя гаспадарчыя захады, скіраваныя на плён у будучай працы, папярэджанне боляў і г.д. Да Провадаў забаранялася гарадзіць платы, бо “загородыш дож”. Побач з клопатамі сельскагаспадарчымі – дзявочыя варожбы і жаданне хутчэй і ўдала выйсці замуж: у Маларыцкім раёне, напрыклад, з гэтай мэтай дзяўчаты навыперадкі беглі да вады.

Пасля веснавога раўнадзенства і велікодных абрадаў, з ім звязаных, у катэгорыю акультуранай, чалавечай прасторы паступова вяртаецца зямля (палеткі), а рытуальныя цэнтры каляндарных абрадаў выносяцца за межы хаты (паселішча) і прывязваюцца да прыродных локусаў (поле, узгоркі, берагі рэк, азёр, лес). Так і пінкавіцкі абрад акцэнтуе выхад удзельнікаў з хаты на вуліцу, разгортванне карагодаў па-за межамі хаты.

Асаблівасць велікоднага памінальнага комплексу Гомельшчыны складаюць Радунічныя дзяды, якія ладзіліся ў панядзелак – у адрозненне ад іншых каляндарных дзядоў, якія прыпадалі толькі на суботу. Гэтыя дзяды носяць назву Радасные дзеды (в. Жахавічы, Мазырскі раён), Раданіцкія дзяды (в. Залатуха, Калінкавіцкі раён), Раданічныя дзяды (в. Дзякавічы, Жыткавіцкі раён), Радуніцкія (Хойніцкі, Петрыкаўскі раёны). Радунічная вячэра ўключала розныя стравы, і скаромнае і поснае.

Само па сабе памінанне памерлых у аўторак Фамінога тыдня было прызнана праваслаўнай царквой для таго, “каб пасля светлага свята Пасхі мы маглі падзяліць з памерлымі вялікую радасць уваскрэсення Хрыстова; адсюль гэты дзень называецца Раданіцай”. Апошнія гады, як і калісь раней, у адбыванні Радуніцы дзейсны ўдзел бяруць і святары. У цяперашніх расказах пераважае ўсведамленне таго, што ў гэты дзень на могілках адбываецца свайго роду рэгламентаваная і абавязковая духоўная сустрэча з памерлымі. Да таго ж у гэты дзень не было прынята плакаць.

Як архаічны ўяўляецца звычай ладзіць сапраўдны стол для памерлых, прычым гэтая сумесная трапеза жывых з продкамі разгортвалася па строгіх правілах: збіраліся ля магілы самага старшага ў родзе ці да апошняга памерлага, дзядоў клікаў старшы з наведвальнікаў, абрус на магілу засцілалі левым бокам, дзецям лыжку на магілу не клалі. Рэгламентаваным было і “частаванне” нябожчыкаў. На могілкі неслі з сабою перадусім яйкі – неабходны і важны атрыбут усяго велікоднага комплекса. У шэрагу раёнаў яйкі зноў фарбаваліся, толькі ўжо не свяціліся. Другая неабходная страва на Радуніцу – хлеб, булка. У Барысаўскім, Докшыцкім р-нах гэта адмыслова спечаныя вырабы (курчык). Гэтаксама абавязковым элементам памінальнай трапезы выступае гарэлка. У апошняе дзесяцігоддзе нашы інфарманткі неаднаразова выказваюцца, што святары забараняюць трапезу на могілках, аднак традыцыя і яе карані настолькі моцныя і добра ўсвядомленыя, што і да сёння на могілках у гэты дзень адбываецца шчодрае сталаванне. Парушэнне традыцыі ў расказах выклікала пакаранне, найперш у тым, што пакрыўджаны памерлы пачынаў сніцца і трывожыць.

Прызначэнне ежы для памерлых увасобілася ў рытуальным комплексе кармлення птушак, заснаваным на архаічным успрыманні птушак як увасаблення душаў. Гэтыя вераванні жывыя і сёння, калі жанчыны радаваліся птушачкам у гэты дзень на могілках, бо верылі, што тое душы памерлых сваякоў. Усход краіны ў цэлым вылучаецца традыцыяй засцілаць на Радуніцу могілкі абрусамі, што і напаўняецца міфалагічным падтэкстам, і кожнага разу аказвае значны эмацыянальны ўплыў на прысутных. Акрамя трапезы наведванне могілак на Радуніцу ўключала ў сябе вывешванне на крыжы стужах, новых фартушкоў. Як і ў іншыя памінальныя дні, на Радуніцу ў шэрагу мясцін палілі ў лазні.

У заходніх раёнах краіны на Радуніцу хоць і наведваюць могілкі і памінаюць родных, але частаванняў там не ладзяць, зрэдку носяць яйкі і булку. Звычайна Радуніца выключалася з земляробных клопатаў, прынамсі, садзіць штось забаранялася.

Юр’е мае пастаянную дату правядзення: паводле праваслаўнага календара адзначаецца 6 мая ў дзень святога вялікапакутніка Георгія Пераможцы. Сюжэт перамогі святога Георгія над змеем быў добра вядомы вяскоўцам і пераказваўся ў шэрагу казак, аповядаў, стаў асновай балад. Святы Юр’я ў народных уяўленнях – “Божы ключнік”, бо ў яго знаходзяцца ключы, якімі ён замыкае зіму і адмыкае вясну. Ён – валадар, што выпускае расу, дабраслаўляе ўсё навокал: зямлю, людзей, жывёл. Пачатак мая – надзвычай адказны час у земляробчых клопатах, час сяўбы і падрыхтоўкі агародаў. Дзень свята станавіўся адным з пунктаў вызначэння будучага надвор’я і ўраджаяў, казалі: “Калі на Юр’я восеньскага будзе крап, дак на гэна Юр’я бык схопіць цэлы хап”.

У многіх вёсках, дзе ў гонар святога Георгія пабудаваны і асвечаны праваслаўныя храмы, у гэты дзень адбывалася прастольнае свята (“святок”, “празнік”). У мясцовай царкве праходзіла ўрачыстая служба, пасля якой ладзіліся кірмашы з танцамі і песнямі. Акрамя таго адбывалася частаванне (амаль у кожнай хаце) сваякоў, гасцей, якія з'язджаліся ў вёску з усёй акругі.

Святочныя юраўскія адправы адбываліся і ля святых месцаў, ля крынічак, вада якіх у гэты дзень надзялялася асаблівай сілаю (да прыкладу, ля вёсак Чыжаха Бярэзінскага р-на, Новаянчына Барысаўскага р-на). У шэрагу вёсак Маладзечанскага раёна абавязковае вясновае памінанне продкаў, роўнае велікоднаму, прымяркоўвалася менавіта да Юр’я. Разам са святаром людзі наведвалі капліцы на могілках, адметныя крыніцы і камяні, адносілі аброкі ў царкву і да крыжоў. Сустракаецца і прымеркаваны да Юр'я звычай пераносу абраза-свячы, прыкладам, у в. Падлессе Быхаўскага раёна.

Юраўскія абходы палёў на ўсходзе Беларусі часта спалучаліся з крэсным ходам да нівы, але сам абрад суправаджаўся магічнымі дзеямі. У абходзе брала ўдзел абсалютная большасць вёскі, а таксама святар і прычт. На поле выносілі стол, на які клалі хлеб, тут жа святар служыў малебн. Чым далей на захад ад Дняпра, тым радзей фіксуюцца крэсныя хады да нівы, а пачынаюць пераважаць сямейныя выхады ў поле. У Вілейскім раёне наогул ішоў аглядаць жыта адзін гаспадар. У цэлым абход нівы – пераважна мужчынскі клопат. Найбольш устойлівым элементам абходаў да сёння застаецца сямейная трапеза, якая ладзілася прама ў полі.

Агляд жыта ўключаў яго абход, што само па сабе мела магічнай мэтай усталяванне вакол свайго палетка мяжы, якая выконвае апатрапейныя функцыі. Важна і тое, што абход адбываўся з хлебам у руках, што гэтаксама мела магічны сэнс дабратворнага ўплыву на будучы ўраджай. Выразнай прадукавальнай семантыкай поўніцца элемент хаджэння, руху, дынамікі. У час абходу ў Копыльскім раёне жыта адмыслова тапталі, і нават у суправаджальнай абрадавай песні рух, хаджэнне асэнсоўваецца як спосаб уздзеяння на ўрадлівасць зямлі:
А дзе Юрай ходзіць, там жыта родзіць,
А дзе Юрай хвастом, там жыта кустом,
А дзе не бывая, там вымакая

Гэтаксама прадукавальным мэтам падпарадкоўвалася і качанне па полі. Сам юраўскі абход жыта набываў характар прэвентыўнага абярэгу, пакліканага абараніць палеткі ад высыхання, граду, забяспечыць ураджай. На спрыянне ўраджаю і дастатку скіроўваўся і рытуал ацэнкі пасеваў, вымервання вышыні жыта. Па выніках варажбы рабіліся прагнозы адносна будучага ўраджаю. Калі пасевы цалкам хавалі абраны для варажбы прадмет (“каб варона схавалася ў жыце”), тады жыта добрае вырасце.

Значная частка юраўскіх абходаў палеткаў так ці інакш звязваецца з расой, уласна выхад на расу самімі вяскоўцамі разумеецца як магічны сродак забеспячэння будучага ўраджая. Гэта звязана з уяўленнямі пра расу як засяроджанне пладаноснай сілы зямлі, якая можа быць перададзена як жывёле, так і збожжавым культурам. Рытуальнае скарыстанне расы кіравалася перадусім на забеспячэнне добрых удояў. Лекавальную расу ўяўлялася магчымым назапасіць і на будучае, прычым як у гаспадарчых мэтах, так і для ўласных патрэб.

Асаблівы статус расы на Юр’е, яе выразныя прадукавальныя і апатрапейныя функцыі разам з тым аказаліся скарыстанымі і не толькі з добрымі намерамі. Так, запісаны шэраг аповедаў пра чарадзейскія дзеі.

На Юр’е на поўначы Міншчыны адбывалася веснавое заворванне, што таксама ўключала шэраг магічных дзеянняў, да прыкладу, фарбавалі яйкі.

Шэраг звычаяў дазваляе разглядаць Юр’е ў адным блоку з велікодным комплексам як тэрмін, насычаны ідэямі і дзеямі пачатку, абуджэння, забеспячэння будучага ўраджаю, удояў, дабрабыту.

Першы выган жывёлы на пашу традыцыйна прымяркоўваўся да Юр’я. Нават калі кліматычныя ўмовы не дазвалялі распачынаць з гэтага дня выпас у полі, у сам святочны дзень кароў выганялі хаця б на гадзіну. Як і кожнае першае дзеянне, першы выган жывёлы ў поле характарызаваўся, з аднаго боку, функцыямі, накіраванымі на забеспячэнне добрых удояў і здароўя каровы, і рытуаламі прэвентыўнага плану, якія прызваны былі засцерагчы жывёлу як ад ваўкоў, так і ад не менш небяспечнага “ліхога вока”. Уласна абрад як бы падзяляўся на два роўназначныя блокі. Першы з іх разгортваўся ў двары, дзе з захаваннем шэрагу магічных дзеяў жывёла выводзілася з хлява. Другі блок прымеркаваны да поля. Калі асноўным аб’ектам увагі ў двары безумоўна выступала жывёла, то ў полі рытуальныя акцэнты пераносіліся на постаць пастуха.

Асноўныя атрыбуты першага выгану жывёлы – раса, вербачка, яйка, вада, соль. Кожны з іх нясе пэўную магічную нагрузку, акрамя агульнай для іх апатрапейнай і прадукавальнай функцыі. Шырока прадстаўлена ў гэтым рытуале яйка – каб кароўка была круглая, “поўна пад’еўшы”. Далей такое яйка або аддавалася жабраку або яго неслі ў храм. Амаль у кожнай вёсцы ў якасці абавязковай выступае найперш вярбінка, асвечаная ці проста прынесеная на Вербніцу.

Наступным важкім блокам запасвання кароў, юраўскай жывёлагадоўчай і пастухоўскай абраднасці станавілася сумесная трапеза ў полі. У Вілейскім раёне сумеснае “баляванне” з пастухом на полі насіла назву юркаўшчыны. У Любанскім раёне сталаванне ладзілася дома, прычым уключала такі магічны рытуал, як абліванне. З абрадавых страў запасак часцей за іншыя называецца яешня.

Юраўскі выган жывёлы прадугледжваў абавязковае адорванне пастуха, прычым сам падарунак атрымліваў спецыяльнае найменне – выгоннае, выганшчына, запасное.

З ліку арыгінальных варта ўзгадаць “асвячэнне кароў пад брамай” , што ладзілі на Стаўбцоўшчыне: “Браму рабілі – жэрдкі такія велькія ставілі, пакрывалі іх, а тады хадзілі па дзеразу, дзеразой, лапкамі яловымі і бярозавымі ўбіралі. Праганялі кароў – і браму разьбіралі”.

Падзел гаспадарчых абрадаў на земляробчыя і жывёлагадоўчыя у абраднасці Юр’я даволі ўмоўны, бо шэраг канкрэтных мясцовых звычаяў дэманструе іх лагічнае перапляценне.

На Панямонні да свята Юр’я прымеркаваныя віншавальныя абходы двароў, якія здзяйснялі жанчыны і дзяўчаты. Гурт жанчын абавязкова заходзіў да маладухі, якая нядаўна выйшла замуж, каб павіншаваць і пажадаць нараджэння дзяцей. Жартавалі, што такім чынам маладзіцу «ўпісывалі ў жанчыну”. Вечарам развітваліся са святам, што адбывалася наступным чынам: хадзілі зноў па вёсцы ад крыжа да крыжа тры разы і спявалі, але ў двары не заходзілі, – “праважалі Юр’я”.

Да Юр’я ў шэрагу вёсак прымяркоўвалася прастольнае свята, ладзіліся кірмашы. Святочныя юраўскія адправы адбываліся і ля святых месцаў, ля крынічак.

У шэрагу вёсак Маладзечанскага раёна абавязковае вясновае памінанне продкаў, роўнае велікоднаму, прымяркоўвалася менавіта да Юр’я.

Вясновы абрад, адметнасць Тураўшчыны. Карагодам называецца і вялікі каравай, які выпякаюць напярэдадні і ўпрыгожваюць кветкамі і галінкамі пладовых дрэў, і сама працэсія на ніву, і абход двароў. Святочнай раніцай шэсце накіроўваецца на поле. Юнакі нясуць ікону Божай Маці, васьміканцовую зорку, граблі з прывязаным зялёным фартухом і харугвы. Мужчына-«ваявода» на вечку ад дзежкі насе каравай, абсыпаны зернем і абвязаны чырвонай хусткай. Па вёсцы ідуць моўчкі. Каб патрапіць на поле, кожны з удзельнікаў павінен прайсці пад своеасаблівай аркаю з ручнікоў. Полю ахвяруецца кавалачак хлеба, словы песні звернутыя да святога Юр’я «адмыкаць зямліцу, выпускаць расіцу». Тут жа зялёны фартух мяняецца на чырвоны. Затым “карагод” абходзіць дамы мясцовых жыхароў з песнямі і пажаданнямі добрага ўраджаю і сямейнага дабрабыту. Абрад завяршаецца сумеснай вячэрай і карагодамі.

Свята ў гонар Міколы адзначаюць двойчы: вясновы, або летні (цёплы) Мікола, якi святкаваўся толькi праваслаўнымi 22 мая (н. ст.; па праваслаўным календары — у памяць пераносу мошчаў свяціцеля і цудатворцы Міколы з Мір Лікійскіх у Бар град), i зiмовы. Разам з тым, у народным асяроддзі існуе легенда аб тым, што двумя святамі на гаду св. Мікола быў аддзячаны Богам за яго ўважлівае стаўленне да простых людзей. Мікола – адзін з дзён, калі ладзіліся прастольныя святы, кірмашы, так званае “Піва”. Больш урачыста адзначалася гэта свята ў тых вёсках, дзе пабудаваны храмы ў гонар Мікалая цудатворцы. У асобных вёсках Уздзенскага раёна да Міколы прымяркоўвалася веснавая сяўба. У гэты ж дзень, як і на Юр’е, хадзілі аглядаць і рунь азімую.

Пастухi–начлежнiкi ўсю ноч на Міколу не павiнны былi спаць, каб ведзьмакi цi iншыя злыя сiлы не ўчынiлi коням шкоды. У жывёлагадоўчых замовах «міколіна трава» ўзгадваецца ў адным шэрагу з «Юр'евай расой».

Радасным і доўгачаканым было гэта свята для дзяцей і падлеткаў, бо ад гэтага дня пачыналі купацца. На Міколу ўшаноўвалі шэраг святых крыніц. Магілёўшчына ж заўважна вылучаецца сваімі мікольскімі свечамі. З адыходам старых традыцый святкавання ўстойлівым застаецца звычай віншаваць мужчын, якія маюць імя Мікола.

Прысвятак, на які дазвалялася ўсё рабіць, але, паколькі ён лічыўся агародным святам, то абавязкова раілі высаджваць агуркі, бо, пасеяныя менавіта ў гэты дзень, яны абяцалі даць добры ўраджай. Чакалася пацяпленне: «Пахом павее цяплом».

Гэта дзень, які дзеліць папалам перыяд паміж Вялікаднем і Сёмухай, чацвёртая серада пасля Вялікадня. У народзе давалі і іншае тлумачэнне гэтай назве: “Хрыстос купаўся і пераплыў цераз мора”, ці “Божая Маці пераплывала цераз раку і Ісуса Хрыста сахраняла”. Менавіта ад гэтага дня дазвалялася купацца ажно да Іллі альбо да Спаса. Палешукі часам святкавалі Пераплаўную сераду і пазбягалі палоць, каб не заліло дажджом і не пабіла градам поле, каб не застала бура на рацэ. У іншых мясцінах забаранялі дакранацца да насення і сеяць, “бо збажына не будзе расці”. Існавала павер’е, што калі прасушыць адзенне ў Перапалаўную сераду, якая таксама называлася “сухою”, то знікне моль. Пчаляры на Прапалавенне, каб раі не адляталі, забівалі на пчальніку тры калы і, прывязваючы да кожнага пучок саломы, прамаўлялі: “Няхай так к калу ўюцца мае пчолкі, як я ўю саломку”. Гаварылі, што дзікія птушкі і ў гэты дзень асабліва пільнуюць свае гнёзды, і таму іх лягчэй можна злавіць.

Ушэсце – свята, якое адзначаецца царквою ў гонар узыходжання Ісуса Хрыста на неба на 40-дзень пасля ўваскрэшання. Ушэсце ў святочнай літургіі, іконаграфіі і гімнаграфіі падзейна прадстаўлене як падыманне ўгору, уваходжанне ў Царства Нябеснае. Разуменне свята ў народнай традыцыі блізкае таму і абапіраецца на цэнтральны матыў – узыходжанне Хрыста ў неба. Святкаванне ўлучала ў сябе шэраг дзеянняў з інтэнцыяй пад’ёму, верху, прызначаных сімвалічна паспрыяць узыходжанню Ісуса Хрыста – пяклі бліны “Хрысту на анучы”, булачкі і падымалі іх на веку дзяжы ўгору. На Магілёўшчыне Хрысту сімвалічна ладзілі дарожку – чыста вымяталі сцежкі ля хаты, вуліцу, каб спрыяльна і лёгка было прайсціся па вёсцы і пайсці на неба. У Брагінскім раёне бралі настольніцу за чатыры ражкі, клалі такія лёгкія булачкі і махалі ўверх-уніз. Прыгаворвалі: “Пойдзе Хрыстос на небеса, пацяне жыта за валаса, штоб жыта харашо расло”. На Ушэсце заканчвалі спяваць велікодныя песні.

У шэрагу вёсак Гомельшчыны на Ушэсце ладзіліся кірмашы, прастольныя святы. Цікава, звычай хадзіць на Ушэсце на кірмашовыя святы альбо проста адзін да аднаго ў госці знайшоў працяг у магічнай гаспадарчай практыцы. “Як ідуць на Ушэсьце людзі ў госьці, тады нада сеяць агуркі, каб і агуркі так ішлі” (Жлобінскі раён).

Трывала захоўваецца і забарона працаваць у гэты дзень, невыкананне якой моцна каралася. У шэрагу рэгіёнаў на Ушэсце ходзяць на могілкі. У вёсцы Вялікі Бор Хойніцкага раёна гэта традыцыя падмацавалася тым, што якраз на Ушэсце ў 1942 годзе немцы спалілі вёску. У Акцябрскім раёне на могілкі носяць у гэты дзень фарбаваныя яйкі, але не чырвоныя, а жоўценькія, зялёныя, а таксама пасвяцоную соль і крайчык хлеба.

Асаблівым багаццем звычаяў і абрадаў, прымеркаваных да Ушэсця, вылучаецца Веткаўшчына. Тут ладзіцца шэраг абрадаў, аб’яднаных семантыкай сканчэння вясны. Часам гэта тыповы абход жытнёвага поля, У якасці цэнтральнага абрадавага атрыбута шэрагу абрадаў на Ушэсце выступае ўпрыгожанае дрэўца, якое хоць і носіць назву ёлкі, але ім выступае галінка лісцевага дрэва. Такую ёлку ўпрыгожвалі папяровымі стужачкамі, а ўвечары жанчыны або падкрэслена маладыя дзяўчаты неслі гэтае дрэўца да нівы. З гэтай працэсіяй апошні раз у годзе спявалі вясновыя песні, ужо нават па дарозе назад у вёску песні былі зусім іншыя. Звяртае на сябе ўвагу прадпісанне несці дрэўца маладым дзяўчаткам, чыя рытуальная чысціня бачылася неабходнай для ўзмацнення магічнай моцы ўздзеяння на ўрадлівыя сілы зямлі. А вось у в. Шарсцін абрадавае дрэўца называецца хрэн.

Адметнасць веснавой каляндарна-абрадавай паэзіі беларусаў складае рэгіянальная ўсходнепалеская з’ява – абрад Ваджэння/пахавання стралы. Абрад распаўсюджаны пераважна ў Пасожжы i блiзкiм сумежжы. Найперш ён праводзiўся з мэтай адвесцi «грамавую стралу» ад вёскi, пазбегнуць веснавых пажараў ад перуна, ад маланкi. Разам з тым у абрадзе выразна праглядваюцца сляды аграрнай магii – качанне жанчын–удзельнiц па жыце – i сляды ахвяравання (закопванне на нiве лялькi цi нейкага прадмета, асабiста належнага ўдзельнiцы абраду (пярсцёнка, каснiка, грабяня ды iнш.). Узгадваецца неабходнасць абраду для забеспячэння ўраджайнасці нівы, для адгону ад вёскі злых духаў і хваробаў. Найбольш устойліва з абраду ў абрад паўтараюцца наступныя дзеі: збор жаночага калектыву і выкананне песень, выхад за межы вёскі ў жыта; закопванне абрадавага сімвала; выправоджванне пары пераапранутых. Практычна ва ўсіх варыянтах абраду збор і выправа працэсіі суправаджаюцца песняй з сюжэтам пра забітага малойца і з зачынам “Ой, пушчу стралу да па ўсём сялу”, дзе гучыць заклінальны зварот да стралы з просьбай забіць добрага моладца.

Абрад ваджэння стралы ў вёсцы Неглюбка называецца “ганяць старцоў”, у ролі якіх выступалі мужчына і жанчына. Яны апраналі адзенне навыварат, твар чым-небудзь закрывалі, каб іх не пазналі, самі былі апрануты ў розныя лахманы, у адной руцэ трымалі палку (цапок), а ў другой – сумку.

Варыянтны тэрмін “вадзіць сулу” сустракаецца ў вёсках Добрушскага і Гомельскага раёнаў.

У шэрагу вёсак Веткаўскага і Чачэрскага раёнаў у якасці “стрялы” хаваюць ляльку з травы, “апранутую” ў жаночае адзенне: кашульку, хустачку, фартушок. У ямку да лялькі кожны прысутны мог пакласці нешта ад сябе, лепш металічны прадмет. Перад закопваннем лялькі маліліся, жадалі ўсёй вёсцы здароўя і добрага ўраджаю. Казалі, даўней “стрялу”, закапаную на Ушэсце, адкопвалі на Благавешчанне і спальвалі.

У Гэтым абрадам завяршаецца пэўны каляндарны перыяд, што падзяляе вясну і лета, вельмі выразны і хрысціянскі матыў узыходжання Хрыста на неба на саракавы дзень пасля Вялікадня. Актуальнай застаецца і ідэя выправоджвання за межы зямной прасторы сезонных духаў, закладных нябожчыкаў, персанажаў нячыстай сілы ў вобразе пераапранутых “дзядоў”, “старцаў” і г.д. або ў выглядзе антрапаморфнага пудзіла, лялькі.

Сёмуха (Тройца, Зялёныя Свёнткі, Зелянец, Духа, Сёмка) – завяршальнае веснавое свята ў гонар Святой Троіцы (у католікаў – Спаслання Святога Духа на Апосталаў), якое адзначаецца на пяцiдзесяты дзень пасля Пасхі (г.зн. на сёмым тыдні – адсюль і назва Сёмуха). Аснову свята складаюць культы расліннасці і продкаў. Да Тройцы стараліся папалоць усе грады, тады не будзе расці пустазелле. Гаспадары аглядалі свае лугі, сачылі, прыкмячалі па прыкметах надвор’е і рыхтавалі косы да касьбы. На працягу ўсіх святочных дзён існавала строгая забарона на працу.

Упрыгожвалі хаты, гаспадарчыя пабудовы, жытнёвыя палі галінкамі дрэў, якія, ў адпаведнасці з народнымі ўяўленнямі, спрыялі ўрадлівасці зямлі і выспяванню збажыны, давалі такую неабходную ў гэты час вільгаць. Высякалі маладыя дрэўцы ці голле бярозы, дуба, клёна, ліпы, рабіны, іншай зеляніны і “ставілі май” – прынесенымі галінкамі аздаблялі сцены і вокны хаты, ікону, а падлогу ўсцілалі аерам, сыпалі яго ў хлявы і іншыя гаспадарчыя пабудовы. Траецкай зеляніне надаваліся прадукавальныя магічныя ўласцівасці: рабілі вянкі, насілі на агарод, лажылі іх на капусту, на кожную галоўку асобна, каб капуста вялікая расла. Па стану гэтых галінак вызначалі, якім будзе лета і будучы ўраджай: калі яны засыхалі хутка – трэба было чакаць спякотнага лета, а калі доўга не вялі чакалася мокрае лета. Траецкую зеляніну не выкідвалі, а праз тры дні збіралі і выкарыстоўвалі на працягу года як дзейсны сродак аховы ад грому, маланкі, хвароб жывёлы, шкодных насякомых, грызуноў і г.д

У шматлікіх месцах Беларусі ў суботу перад Сёмухай спраўлялі памінальныя Дзяды, у першую чаргу паміналі тапельцаў ці самагубцаў увогуле, ахвяравалі хлеб старцам у надзеі на ўспамін душы сваякоў-самагубцаў. Магілкі ўпрыгожвалі “маем” і аерам, абмяталі іх бярозавымі венікамі. Траецкiя дзяды напоўнены просьбамi, вераю, чаканнямi на належны водгук–аддзяку пакладзеных сiл у бягучым гаспадарчым годзе.

У нядзелю раніцай па-святочнаму апранутыя вяскоўцы ішлі ў царкву (касцёл), дзе асвячалі розныя палявыя і лугавыя зёлкі. У многіх месцах Беларусі гэтыя зёлкі захоўваліся, звязаныя ў пучкі, на гарышчы, іх клалі ў труну, абкурвалі нябожчыка.

Дзяўчаты ў гэты дзень “куміліся”. Упрыгожвалі сябе вянкамі з кветак і галінак дрэў і адпраўляліся ў лес завіваць бярозу. Пасля “кумлення” дзяўчаты станавіліся сяброўкамі і затым прымалі ўдзел у вяселлі, калі адна з іх брала шлюб.

У пастухоў былі свае клопаты: каб уратаваць статак кароў ад ваўкоў і паспрыяць яго малочнасці, яны завівалі вянкі з галінак бярозы, клёна, ліпы, іншай зеляніны і надзявалі іх на рогі жывёле. Лічылася, што карова будзе здаровая і даваць шмат малака, калі ў Духаўскую суботу прыйдзе з вянком з поля. За вянок гаспадары адорвалі пастухоў.

На Сёмуху ў многіх вёсках і мястэчках Беларусі праводзіліся кірмашы, фэсты. Святочны стол быў абавязковым элементам гулянняў, на Тройцу імкнуліся прыгатаваць яечню і, калі гулянне ішло на свежым паветры на беразе ракі, возера, на лузе, юшку са свежай рыбы.

Сёмуха давала асабліва вялікія магчымасці для знаёмства і збліжэння моладзі. Адной з форм правядзення вольнага часу падчас свята на Панямонні былі ігрышчы на свежым паветры – “маёўкі”. У другой палове дня моладзь збіралася разам у вызначаным месцы (у вёсцы ці за яе межамі). Запальвалі вогнішча, частаваліся прынесенымі стравамі, спявалі, танцавалі, гушкаліся на арэлях. На маёўкі прыходзіла моладзь з іншых вёсак, што пашырала кола знаёмства хлопцаў і дзяўчат, давала больш магчымасцяў для выбару пары. Сёмуха лічылася сярод вясковых жыхароў спрыяльным часам для заключэння шлюбаў, для вяселляў і стварэння новых маладых сем’яў

Вялікае значэнне і шырокае распаўсюджанне на Беларусі атрымалі хрэсныя хады на Сёмуху па вёсцы, на палі, якія мелі асноўную мэту – захаванне ад неўраджаю, засухі і іншых стыхійных бедстваў.

Сваiмi вытокамi абрад звязаны з патрыярхальна–родавай супольнасцю. Куст / Куста — назва абраду, галоўнага персанажа, песенны вобраз. У Заходнім Палессі на першы або другi дзень Тройцы вадзілі “Куста / Кусту” па ўсіх дварах вёскі, заводзілі яго на агароды, бо “дзе куста ходзіць, там жыта родзіць”. “Куст” рабілі наступным чынам: найчасцей кляновыя, але дзе-нідзе і бярозавыя або ліпавыя галінкі звязвалі разам тоўстым канцом, на іх надзявалі іншыя, таксама разам звязаныя, галінкі меншых памераў. Выбраная на гэту ролю дзяўчына або жанчына, рассунуўшы рукамі галінкі, залазіла ў гэты куст, як у мяшок. Галінкі закрывалі яе з галавы да ног. На галаву надзявалі вялікі вянок з розных траў. Выканаўцы абраду, якiя суправаджаюць Куста, выконваюць куставыя песнi, звяртаюцца да гаспадароў хаты з просьбай надарыць Куста: «Вынэсь Кусту хоч по золотому». Абыходзячы з “кустом” усе сядзібы ў вёсцы, выканаўцы абраду імкнуліся забяспечыць сваім аднавяскоўцам добры ўраджай на ніве, плоднасць статку, здароўе і дабрабыт. Дзяўчаты асыпалі гаспадароў жытам, спявалі песні, за гэта атрымлівалі падарункі.

Абрадавы дыялог памiж абрадавай працэсіяй i гаспадарамi адбываецца выключна на двары, у хату не заходзяць. На думку даследчыкаў, найменне куст выкарыстоўвалася для абазначэння сацыяльных сувязяў, напрыклад для абазначэння групы (роду, сям’i i г. д.) (В. Шарая). Функцыянальная прырода абраду Куста не магiчная, а рэлiгiйна–сiмвалiчная. Праз выкананне абраду ў старажытнасцi адбывалася злучэнне дзвюх частак роду — пакаленняў, якiя жывуць, i тых, што ўжо памерлi (продкаў). Зварот да продкаў, сiмвалiчныя дары павiнны былi забяспечыць увесь комплекс умоў, неабходных для жыцця-дзейнасцi роду.

У в. Папшычы Глыбоцкага раёна Віцебскай вобласці праводзіцца на “Зялёныя свёнткі” аброчны абрад “Намётка”, першапрычынай ўзнікнення якога з’явілася збаўленне вёскі ад халеры, якая здарылася на пачатку ХХ ст. Тады, каб выратаваць сябе і сваіх блізкіх ад хваробы, вяскоўцы выканалі тыповы абыдзённы абрад: вырабілі за адну ноч аброчную тканіну – намётку і з чытаннем малітваў здзейснілі хрэсны ход вакол вёскі, пасля чаго хвароба адступіла. Здзяйсняўся абрад і ў савецкі час, нягледзячы на забароны і штрафы, якія выплочвала пасля ўся вёска. Намётку таемна неслі на могілкі, а адтуль у в. Мосар.

Абрад спалучае каталіцкія адправы з надзвычай архаічнымі дахрысціянскімі ўяўленнямі, што выяўляецца ўжо на ўзроўні ўласна цырымоніі. Абрад распачынаецца адмысловым спевам, пасля чаго разгортваецца адрэз палатна – намётка. Адрэз палатна даўжынёй 5-6 метраў трымаюць самыя маладыя члены супольнасці, а па магчымасці дзеці. І далей палатно павінны былі несці дзеці, што яшчэ раз сведчыць пра сакральныя сэнсы абраду. Вяскоўцы кладуць на намётку ахвяру. Пасля са спевамі працэсія накіроўваецца праз усю вёску на могілкі. Намётку могуць пранасіць над маленькімі дзецьмі і іх бацькамі, каб яна забрала хваробы і дала здароўе. На шляху да працэсіі далучаюцца людзі.

Выраб намёткі і шэсце з ёю, а таксама калектыўнае ахвяраванне рэпрэзентуюць акт калектыўнага волевыяўлення і звароту да вышэйшых сілаў. Намётка ўспрымаецца як калектыўная ахвяра ўсіх жыхароў вёскі. Гэта ахвяра здзяйсняецца для падтрымання паспяховага існавання мясцовай супольнасці, павінна засцерагчы вяскоўцаў ад магчымых бедаў.

Такую назву атрымаў паслятраецкі тыдзень, як яшчэ можа называцца Духавы, Клечальны, Зялёны, Граны тыдзень і інш. Гэта час пікавага росквіту расліннасці і перыяд найбольшай актыўнасці русалак. Асабліва вылучаецца чацвер на гэтым тыдні са сваімі назвамі – Сухі, Крывы чацвер, Наўская Тройца, Русалчын Вялікдзень), калі, паводле павер’яў, русалкі перасушваліся, гралі ў лугах, лясах, палях. На Гомельшчыне моладзь у чацвер пасля Тройцы аблівалася (адзін аднаго) вадой, каб дождж пайшоў, каб не было ўлетку засухі. Наступны за паслятраецкім тыднем панядзелак у Мядзельскім р-не называлі Крывым панядзелкам. У гэты дзень, асцерагаючыся русалак, не рабілі коньмі.

Хранонім Граны тыдзень, які абазначае перыяд біякасмічнага піку вегетацыі раслін, абапіраецца на міфалогіку “грання” (гл. інтэнсіўны рост і красаванне ў гэты час жыта, траў, паспяванне гародніны, збор першых пладоў зямлі) Натуральна таму, што ў гэты час на зямлі знаходзяцца сезонныя духі вегетацыі – русалкі, якія ў гэты час гэтаксама граюць.

Наогул, у гэты тыдзень прытрымліваліся шэрагу забарон – выключаліся ворыва, сяўба, прадзенне, гараджэнне платоў, вязанне вяровак, баронаў, нельга было саджаць курыцу на яйкі, каб не вывеліся кураняты з крывымі нагамі, З часам разгулу русалак, сярод якіх ўяўляліся і тапельніцы, якія патрабуюць убрання, звязваюць звычаі перасушваць у гэты час бялізну. Ва Усходнім Палессі на Граной нядзелі спраўляліся памінкі па т.зв. “маленькіх радзіцелях”, памерлых няхрышчаных дзетак.

На думку даследчыкаў, Русальны тыдзень, пазначаны міфасемантыкай прыроднага піку, пералому, мяжы, навалецця, набываў адзнакі гранічна-пераходнага каляндарнага часу, а сезонны персанаж русалкі ўспрымаўся як яго часавы дэман (У. Сівіцкі).

Завяршаюць Русальны тыдзень і звязаны з уяўленнямі аб заканчэнні сезоннай актыўнасці русалак ў траецка-купальска-пятроўскі час. Напярэдадні дзяўчаты / жанчыны збіраюцца ў полі, лесе, ля збажыны для пляцення вянкоў, у тым ліку асобнага найбольшага вянка для дзяўчыны, якая будзе ўвасабляць саму русалку. Убраўшы яе з песнямі вядуць праз усю вёску ў жыта, да пэўнага адмысловага дрэва, на могілкі, на ростані, дзе вянок і ўбранне з зеляніны як мага хутчэй разрываюць. Як правіла, далей або грамада пераследуе русалку, якая ўцякае ў жыта, або наадварот – русалка ганяецца за ўдзельнікамі. Завяршалі абрад рытуалы магічнага адмежавання ад русалкі і дзеянні рытуальнага ачышчэння. Да апошніх адносіцца звычай куляння дзяўчат пры ўцёках праз галаву, які сімвалізаваў пераўтварэнне; практыку аблівання вадой – хлопцы аблівалі вадой дзяўчат, якія вярталіся ў вёску і інш. Замест дзяўчыны, якая ўвасабляла сабой русалку, маглі праводзіць і вырабленае чучала з саломы, сухога маю.

У этнаграфічнай літаратуры сустракаюцца і апісанні абраду з удзелам прыгожай дзяўчыны ў ролі русалкі і прыгожага юнака ў ролі русаліна; абход з імі двароў, сустрэчу русалкі і русаліна на кожнай вуліцы з хлебам-соллю, каб “быў добры ўраджай”. У некаторых мясцовасцях Провады русалкі злучыліся з траецкай абраднасцю і абмяжоўваліся частаваннем пад адкрытым небам на месцы “провадаў” (у лесе, ля жытняй нівы) з абавязковай яечняй, выкананнем русальных песень, граннем моладзі, развіваннем-раскідваннем вянкоў.

У абрадзе адбіліся як пазнейшыя ўяўленні пра русалку-дэмана, што мае сувязі са светам памерлых, так і архаічная семантыка русалкі – земляробчага вегетатыўна-прадукавальнага духа расліннасці.

Такая назва русальнга праводнага рытуалу характэрная для паўночнага ўсходу Беларусі, характэрныя пераважна для Усходняга Палесся, палеская частка аддае перавагу найменню Розыгры. У варыянце з Чашніцкага р-на вытрыманы важкія і архаічныя элементы “класічных” абрадаў “провадаў русалкі: папярэдні збор непасрэдных выканаўцаў (носьбітаў), а таксама моладзі, дзяцей, жыхароў вёскі розных узроставых і сацыяльных груп да заходу сонца (“як кароў падояць, управяцца па хазяйству”, паход да жытнёвага поля з адначасовым збіраннем самага рознага роду зеляніны (кветкі, галлё дрэў, перадусім бяроз, высокія травы), зажынанне жытнёвага снапа, пляценне падкрэслена ўсімі ўдзельнікамі вялікага русальнага вянка. І ўсё ў суправаджэнні адмысловых прагавораў, малітвы і песень. Жанчыны – непасрэдныя выканаўцы ўсіх рытуалаў – нясуць вянок назад у вёску і па дарозе спяваюць русальныя песні. Удзельнікі працэсіі падыходзяць да кожнай хаты, асабліва да тых, гаспадыня адкуль не далучылася да шэсця, і спецыяльнай песняй выклікаюць яе на вуліцу. Вяскоўцы, асабліва жанчыны старэйшага ўзросту, чакаюць удзельнікаў працэсіі, выходзяць на вуліцу, становяцца ля весніц сваіх двароў і затым далучаюцца да гурта праводнікаў. Ля падворкаў адбываецца вельмі важны для ўдзельнікаў структурны элемент абраду – праходжанне праз вянок з пажаданнямі здароўя і багацця.

Русалка, якую ўвасабляў сабою вянок, з канцом сезоннай актывізацыі заканамерна выводзілася за межы вёскі і ў Лукомлі падкрэслена на могілкі. Вянок вешалі на высокае дрэва і ў гэты час з’яўляўся маскіраваны ўдзельнік, сам дух, прадстаўнікі замагілля, якім палохаюць людзей. Міфалагічны персанаж як увасабленне прыродна-вегетатыўнага духа і прадстаўнік замагілля, выканаўшы сваю асноўную функцыю аберагання палеткаў у час іх красавання, з гонарам атрымлівае дар у выглядзе вянка, урачыстых праводзінаў і наступнага застолля з абяцаннем не шкодзіць і вярнуцца на наступны сезон.

Свята народнага календара ў першую чаргу беларусаў-католікаў, але і праваслаўныя Заходняга Палесся шануюць гэты дзень. Адзначаецца ў чацвер дзевятага тыдня пасля Вялікадня. Напачатку ішлі ў храм на святочнае набажэнства. Свята працягвалася у вёсцы, куды накіроўвалася працэсія на чале са святаром. Часта пасля хрэснага хода па вёсцы ішлі асвячаць поле. Галоўным маркерам гэтага свята з’яўляліся вяночкі, звітыя з лекавых раслін, пажадана, каб іх было дзевяць. Травы з гэтых вянкоў разам з грамнічнай свечкай і асвечанай галінкай вярбы лічыліся вельмі дзейсным сродкам абароны ад грому і маланкі: іх ставілі ў кожнае акно, свечку запальвалі. Неабходнымі асвечаныя травы былі і ў пахавальнай абраднасці, імі акурвалі нябожчыка. Гулянні маглі прадаўжацца каля аброчнага крыжа сярод вёскі, які гэтаксама прыбіралі кветкамі.

У мінулым святкавалася ў самую кароткую летнюю ноч з 23 на 24 чэрвеня, у сучасны перыяд гэтай даты прытрымліваюцца беларусы-католікі, праваслаўныя беларусы адзначаюць Купалле ў ноч з 6 на 7 ліпеня. Разнастайныя тлумачэнні сэнсу назвы гэтага свята ўказваюць на сувязь яго з культам сонца, вады і з ушанаваннем зямной плоднасці. Ва ўмоўны дзень летняга сонцастаяння, калі дзень пачынае ісці на спад, святкуюць Раство Іаана Прадцечы, які хрысціў у рацэ Іардан Сына Божага, фактычна купаючы Яго. І нават у Святым Пісанні Ян Хрысціцель сведчыць пра сябе і пра Ісуса: «Яму належыць расці, а мне змяншацца» (Ін.3:30). Дарэчы, у асобных лакальных традыцыях свята не называюць Купаллем, але – Ян, Іван, Іван Вядзьмоўнік і інш.

Перад купальскай ноччу пад вечар дзяўчаты і жанчыны ішлі ў лес, на лугі, збіралі травы, з якіх вілі прыгожыя вянкі. Лічылася, што зёлкі, сабраныя ў купальскі час, маюць цудадзейную сілу. У час іх збірання дзяўчаты і жанчыны абавязкова спявалі абрадавыя купальскія песні, прамаўлялі малітвы і замовы. Асвечаныя ў храме назаўтра, у дзень Нараджэння Іаана Хрысціцеля, зёлкі захоўвалі на працягу года на покуці за абразамі, пры неабходнасці выкарыстоўвалі як абярэг супраць стыхійных бедстваў, клалі ў труну пры пахаванні ці акурвалі імі нябожчыка.

Вянкі завівала кожная дзяўчына на сябе і на хлопцаў — магчымых прэтэндэнтаў на яе руку і сэрца, колькасць якіх у найбольш прыгожых дзяўчат даходзіла да дваццаці і болей. На Віцебшчыне, акрамя таго, дзяўчаты ўпрыгожвалі вянкамі і лодкі, на якіх каталіся па возеры падчас свята.

Дзяўчаты гуртаваліся і дамаўляліся, як будуць варажыць. Хлопцы збіралі па вёсцы старыя зношаныя рэчы, галінкі зеляніны, якой былі прыбраны хаты на Сёмуху, для развядзення купальскага вогнішча.

У некаторых вёсках на Гомельшчыне свята пачыналася з абрадавай працэсіі, якая спалучалася з абходам сядзіб аднавяскоўцаў або з гульнёвым карагодам. У цэнтры святочнага шэсця быў міфічны персанаж, на якога накіроўваліся дзеянні астатніх удзельнікаў гульні: “Эта на Івана вадзілі русалку”.

У многіх беларускіх вёсках да Купалля хлопцы рабілі пудзіла-ляльку (“Купалу”, “Мару”, “Бабу-Ягу”, “Русалку”), якое нагадвала жаночую постаць, для чаго да палкі прымацоўвалі салому, лыка, канапляныя вяроўкі, галінкі бярозы, апраналі старую жаночую кашулю і завязвалі хустку.

Месцам для купальскага вогнішча выбіралі звычайна ўзвышша за вёскай, недалёка ад жыта, у лесе, бераг ракі ці возера, скрыжаванне дарог. Выбраўшы зручнае месца, убівалі вялікі кол, зверху прывязвалі сноп. Часта на вяршыні слупа або на высокім шасце гарызантальна прымацоўвалі старое добра прасмаленае кола ад калёс. Купальскае вогнішча было кульмінацыяй свята і распачыналася яно з дабывання “новага”, “жывога”, “святога” агню, які ў гэту ноч здабывалі, як у глыбокай старажытнасці, пры дапамозе трэння: доўга церлі дзве драўляныя палачкі адна аб адну, або драўляную палачку ўстаўлялі ў невялікае заглыбленне і хутка-хутка круцілі яе паміж далонямі, пакуль не з’яўляўся кволы агеньчык. «Сам Бог агонь раскладаў», – сцвярджае купальская песня, пераводзячы зямное свята ў касмічную плоскасць. І тады купальскае вогнішча выступае як увасабленне святога касмічнага першагню, таго першапачатковага эрасу, агню, што ў міфалагічнай перадгісторыі злучыў у гарачых абдымках неба і зямлю. "Жывы" агонь для купальскай містэрыі здабываюць архаічным спосабам трэння крэменю і крэсіва ці нават двух кавалачкаў дрэва. Чатыры стыхіі сыходзяцца разам (агонь і паветра - мужчынскія, вада і зямля - жаночыя) у піку свайго развіцця і ў той жа час злучэнні і гармоніі. Эратычны аспект купальскіх абрадаў знаходзіць працяг і ў рытуальным асуджэнні нежанатай моладзі, скачках праз вогнішча парамі, дзявочых гаданнях.

Вогнішча разводзілі пасля захаду сонца і менавіта вакол агню канцэнтраваліся ўсе абрадавыя і гульнёвыя падзеі купальскай ночы. Дзяўчаты і хлопцы скакалі праз агонь, часцей за ўсё, узяўшыся за рукі, парамі, пры гэтым лічылася, калі ў час скакання ў закаханых рукі не разыйдуцца – іх вяселле адбудзецца ў гэтым жа годзе, калі разыйдуцца – не быць ім разам.

У народзе верылі, што купальскі агонь валодаў незвычайнай сілай, і мог знішчыць усё благое, што перашкаджала чалавеку ў жыцці, таму на кастры спальвалі або прасушвалі кашулькі з хворых дзяцей, каб яны хутчэй ачунялі.

У купальскую ноч дзяўчатам варажылі аб сваім будучым лёсе. У некаторых вёсках да вянкоў, якія пускалі па рацэ, прымацоўвалі свечкі і назіралі за імі.

Адкрытыя міжсветавыя межы падагравалі жаданне зазірнуць у дзень заўтрашні - існуе мноства купальскіх варожб падкрэслена сацыяльнага плану: калі замуж і колькі яшчэ жыць засталося. Як і ўсякае "памежнае" свята, Купалле - гэта дзень, калі мяжа паміж светамі вытанчалася да такой ступені, што жыхары двух светаў свабодна перамяшчаліся, паведамляліся паміж сабою, выяўляючы сваю сапраўдную натуру. І гэта два светы зусім-зусім неабавязкова падзелены на зямлю і тагасветную прастору. Хоць і пра духі і дэманы распавядалі, тая ж русалка да Купалля магла прывольна качацца ў ніве. Вясковая ведзьма - гэта рэальная суседка, толькі яе здольнасці найбольш відавочна выяўляліся менавіта ў гэтую ноч: ішла збіраць з чужых палёў і з суседскіх кароў цадзілкай расу, з якой потым цякло малако, перакідвалася жабай і зусім чалавечай хадой накіроўвалася ў хлеў высмоктваць малако з кароў.

У асобных рэгіёнах Беларусі на адно з першых месцаў выходзіла сімвалічнае ачышчэнне калектыву, збавенне не толькі ад старых рэчаў, якія спальвалі ў вогнішчы, але і ад патэнцыйных шкоднікаў. Купальская лялька магла звацца Марай / Марэнай ці нават Бабай Ягой. Вясковыя вядзьмаркі, як уяўлялася, маглі і самі сябе выявіць, не з'явіўшыся да Купальскага вогнішча. Або прыйсці і спрабаваць скрасці з яго яшчэ палаючых вуглёў.

У беларусаў існавала паданне, што ў купальскую ноч расцвітае славутая папараць-кветка.

Да прычудаў прыроды дабаўляліся свавольствы моладзі, якія ў гэтую ноч рабілі ўсялякую шкоду: закрывалі шклом коміны ў хатах, раскідвалі дровы, абарочвалі платы, вароты здымалі і “зацягвалі іх за трыдзявяць зямель”, перагароджвалі дарогу, маглi ўкрасцi i спалiць на купальскiм вогнiшчы дровы, брамы, веснiчкi, перавярнуць вазы, паламаць гаспадарчы iнвентар, вытаптаць i зруйнаваць агарод i сад.

Свята народнага календара ў гонар святых апосталаў Пятра і Паўла, якія ўяўляліся памочнікамі сялян у разнастайных земляробчых занятках летняга перыяду: у касьбе («З Пятрова дня ў полі пажня» (зялёны пакос); «Святы Пётра ў косы звоніць, святы Паўла граблі робіць»; «Святы Пятро талаку збіраў копы сена вазіць, стагі мятаць»); у працы на пашы і ў агародзе («Святы Пятрок папары барануець, поле раўнуець, грунт гатуець»; падкопваюць маладую бульбу; перастаюць матычыць капусту); у падрыхтоўцы да жніва («Святы Пётра сярпы востра»). У многіх вёсках адразу пасля Пятра пачыналася жніво і пачыналі спяваць жніўныя песні (“лета”) Са з’яўленнем каласоў у збожжавых звязвалі ў гэты дзень завяршэнне кукавання зязюлі, якая нібыта «падавілася ячменным коласам». На Пятра зязюля магла падавіцца не толькі коласам, але і сырам, бо са святам заканчваўся Пятроўскі пост («Пятроўка»), і можна было разгавецца скаромным: «Жджы Пятра — сыр з’ясi!»

Па заканчэнні Пятроўкi пачыналi спраўляць вяселлi: «К Пятру i дачку адбяру». Ва ўсходняй Беларусi на Пятра адбываўся абрад кумлення, калi дзяўчаты абменьвалiся пярсцёнкамi, завушнiцамi, хусткамi i на працягу года лiчылiся кумамi. Гэты абрад суправаджаўся ўжываннем рытуальных страў, гуляннямi з карагодамi, з распальваннем вогнiшчаў i гушканнем на арэлях, варажбою. Дзяўчаты iшлi ў гаi «развiваць вянкi», завiтыя на Сёмуху, i, пацалаваўшыся праз iх, «кумавалiся», выбiраючы сабе сяброўку на год.

Стараліся да Пятра навязаць венікаў для лазні, бо, лічылася, на іх тады будуць добра лісцікі трымацца і не адвальвацца ў час парання. Пастухі ўжо каторы раз за лета плялі вянкі для кароў, за што атрымлівалі ад гаспадынь прадукты харчавання, у тым ліку “сыр абязацельна”.

На Пятра дзе–нiдзе асцерагалiся купацца. На Гомельшчыне сцвярджалi, што ў гэты дзень Сож адбiрае 25 чалавек на ахвяру Богу. На Вiлейшчыне Пятро лiчыўся адным з памiнальных дзён, калi належыць адведваць могiлкi.

Да гэтага свята ў Чэрыкаўскім раёне прымеркаваны аброчны абрад ушанавання святой крыніцы “Бразгун”.

Свята народнага календара ў гонар старазапаветнага прарока, якога ўшаноўвалi як боства. Паводле бiблейскага падання, Iлля тварыў цуды i жывым узнёсся на неба. Паводле вераванняў, прарок Ілля ездзіў па небу на вогненнай калясніцы і ўладарыў громам, маланкай, дажджом, ад чаго ў значнай ступені залежаў лёс ураджаю. Па гэтай прычыне, каб захаваць сваю сядзібу і палеткі ад шкоднага разбуральнага ўздзеяння згаданых прыродных стыхій, вяскоўцы ў гэты святочны дзень зранку наведвалі царкву або касцёл, не выконвалі пэўныя віды сельскагаспадарчай працы, у першую чаргу не касілі, не зграбалі і не складвалі ў стагі сена. У засуш-лiвае надвор’е Iллі служылi малебны, у якасцi ахвяры клалi яйкi ў барознах мiж градаў. Iлля, згодна з павер’ямi, ездзiць па небе ў залатой каляснiцы, i ад яе калёсаў сыходзiць гром, а ад удараў конскiх капытоў утвараецца маланка. Калi ўвесь час лiў дождж, казалi, што Iлля запалiў адзежу i залiвае агонь вадою з хмараў, а падчас засухi – што I. сушыць адзежу пасля пажару.

Дзень Iллі лiчыўся канцом сезону ў пчаляроў, бо пчолы ўжо не раяцца: «Толькi да Iллi паглядай на вуллi». У многіх вёсках на Іллю наведвалі крынічкі. Пасля Іллі нельга было купацца. Лічылася, што менавіта з гэтага дня вада псуецца. Прычын гэтаму знаходзяць шмат: купацца нельга, таму што “Ілья накідаў у рэчку гнілья”; “Ілья ўжэ ў воду насцаў(-ла)”; “Пасьля Іллі шатан ідзе ў воду, нячысты дух” (Шчучынскі раён).

Прысвятак маркіраваў заканчэнне або пачатак пэўных відаў земляробчай працы сялян, перадусім да Іллі стараліся сабраць з агародаў цыбулю і часнык, каб яны добра і доўга захоўваліся, не гнілі, не псаваліся. З гэтага дня здымаліся многія харчовыя забароны на прадукты новага ўраджаю.

На Iллю пачыналi жаць жыта: «Iлля жнiво пачынае, а лета канчае». I. прыходзiць з доўгачаканым хлебам: «На Iллю поўну печ хлеба наллю».

Прысвятак у гонар Барыса і Глеба ў народным календары знаменаваў надыход жніва: «Барыс і Глеб – паспеў хлеб». З прычыны сугучнасці святы Глеб успрымаўся ў якасці апекуна хлеба. У гэты дзень забаранялася рабіць цяжкую працу: «На Барыса за серп і косу не бярыся». Лічылася, што парушальнікам гэтай забароны пагражала калецтва, а жывёле, якая ела скошанае ў гэты дзень сена, – хвароба і нездаровы прыплод; скіданыя ў гэты дзень стагі маглі быць спаленыя маланкаю, тое ж чакала пуню ці гумно са звезенай у гэты дзень збажыною. Гэты дзень лічыўся апошнім днём купання. У шэрагу рэгіёнаў да Барыса прымяркоўвалася ўшанаванне святых крыніц.

Прысвятак Варфаламей распачынаў час сяўбы азіміны: “Прыйшоў Баўтрамей – жыта на зіму сей”. Менш назойлівымі станавіліся кузуркі, што тлумачылася тым, нібыта святы Баўтрамей душыць аваднёў і мух.

Першы Спас, які беларусы называюць Макавей, Макаўя, Первы / Мядовы Спас, мае пастаянную дату правядзення: паводле праваслаўнага календара – Вынясенне пачэсных дрэў Жыватворнага Крыжа Гасподняга, святкуецца 14 жніўня. Пасля святочнай службы адбывалася асвячэнне маку, мёду, вады, пладоў новага ўраджаю і лекавых раслін. сямі мучанікаў Макавеяў (14 жніўня н. ст.). У пацверджэнне назвы на Віцебшчыне кожнай гаспадыні трэба было прыгатаваць хоць бы адну страву, якую можна мачаць: бліны, сочні з пражанінаю ці з селядцовай жыжкаю. Пчаляры здабывалі мёд, каб мачаць у яго агуркі і хлеб. З-за сугучча з Макавеем у гэты дзень асаблівая ўвага надавалася маку: яго (разам з агароднымі раслінамі – моркваю, сланечнікам) асвячалі ў царкве, потым ім як пашыраным апатрапеічным сродкам абсыпалі хаты ад нябожчыкаў, хлявы ("калі нядобра худоба"), рассыпалі вакол сябе, калі ішлі на суд. У гэты дзень трэба было ўволю наесціся маку. Асвячаліся на Макавей і кветкі, якія кідалі на поле, каб быў добры ўраджай, частку неслі на магілы памерлых дзяцей, кідалі таксама ў ваду, дзе купалі хворых дзяцей.

На Макавея шмат дзе на Беларусі адбываецца хросны ход на ваду (“вадзяная адправа”), дзе праводзяцца набажэнствы каля жыватворных крыніц, святых калодзежаў (Сiнi калодзеж блізу в. Клiны Слаўгарадскага, Святы калодзеж блізу в. Дарасiно Любанскага р-наў і інш.).

У народнай медыцыне выкарыстоўваліся асвечаныя ў гэты дзень лекавыя расліны, імі таксама абкурвалі нябожчыка.

Абрадавая страва гэтага свята – варэнікі і пірагі з макам, якіх усім патрэбна было ўдосталь наесціся, каб, як лічылася, быць здаровымі і не баяцца сурокаў. У гэты дзень падкопвалі маладую бульбу і па ёй меркавалі пра будучы ўраджай гэтай культуры. Стараліся сабраць цыбулю з агародаў, бо яна “после Спаса пойдзе расці ў корань, не ў галоўкі” (Полацкі раён).

З гэтага дня пачынаўся двухтыднёвы Успенскі пост, які доўжыўся да 28 жніўня. Успенскі пост сярод беларусаў называюць “спасаўкай-ласаўкай”, паколькі гэта перыяд збору пладоў новага ўраджая, якія на святы асвячаліся ў храмах: “спасаўка-ласаўка, што ўжо ўсё ё паесць”.

Паводле праваслаўнага календара адзначаецца 19 жніўня – Праабражэнне Госпада Бога і Спасіцеля нашага Іісуса Хрыста, паводле каталіцкага – 6 жніўня – Перамяненне Пана. У храмах пасля набажэнства асвячалі ваду, садавіну і гародніну, у першую чаргу яблыкі. Даўней неслі для асвячэння боб, гарох, рэпу “ўсё с агарода”, жыта для азімага сева.

Паўсюль на Беларусі асабліва строга ўстрымліваліся ад ужывання яблыкаў маці, у якіх памерла дзіця. Адзначалі храмавыя святы, якія ў некаторых лакальных традыцыях называліся “піва”, “заклад”. У народзе Спас лiчылi днём адлёту буслоў. Калi буслы пачыналi рыхтавацца да вылету ў вырай за тыдзень перад Спасам, чакалася, што зiма надыдзе раней i будзе марозная, а вясна цяплейшая; калi ж пасля С. – восень будзе цёплая, зiма позняя, а вясна халодная. Адлёт буслоў сведчыў пра наблiжэнне зiмы, а прыказкi нагадвалi: «Спас – лета шась!», «Спас – бяры рукавiцы ў запас».

У праваслаўнай традыцыі Перанясенне з Эдэсы ў Канстанцінопаль Нерукатворнага Вобраза (Убруса) Госпада Іісуса Хрыста ў народзе называлі Хлебны, Малы, Арэхавы Спас. Заканчвалася жніво і сабраны ўраджай радаваў селяніна: “Трэці Спас хлеба прыпас”. Дзе было шмат лясоў, там якраз да Арэхавага Спаса надыходзіла пара паспявання і збору арэхаў. “Прыйшоў Спас – пайшло лета ад нас”.

Трэці Спас меў і яшчэ адну назву – Першая Прачыстая, для якой беларусы маюць больш за дзесяць найменняў: гэта Вялiкая, Большая і Бальшая, Первая і Другая, Малая Прачыста(-я), Спажа, Багародзіца, Успеньне, Успленне, Спленне, Сплэнне, Першы і Другі Сьвяток, Зельна. У хрысцiян адзначаецца як дзень смерцi Божай Мацi i ўзяцце яе на неба. Да гэтае пары з поля звычайна была прыбрана збажына: “Свята Прачыста – у полі ўрачыста”. У народнай свядомасці беларусаў Першая Прачыстая ўспрымалася як сапраўднае свята ўраджаю і асацыявалася ў першую чаргу з асвячэннем у храме разнастайных пладоў новага ўраджаю: жыта (“жыта асвяшчалі на засеў, каб ўражай быў харошы”), іншага збожжа, зёлак, кветак, гародніны, садавіны. Царкоўную назву «Успенне» ў народзе тлумачылi тым, што да гэтага дня спеюць розныя плады i часам яравая збажына.

Беларусы-католікі абавязкова неслі для асвячэння ў касцёле лекавыя расліны, якія на працягу года захоўваліся ў кожнай сям’і і выкарыстоўваліся не толькі як лекавы, але і як ахоўны сродак. У Ваўкавыскім раёне ладзілі святочнае шэсце да касцёла з новым хлебам і пладамі. Да свята прымяркоўваліся прастольшчыны, кірмашы, фэсты, гулянні. У некаторых вёсках Заходняга Палесся ў гэты дзень ішлі на могілкі. У Камянецкім раёне хадзілі і ходзяць хрэсным ходам да “святой грушкі”.

У шэрагу вёсак Гомельскага Падняпроўя на Першую Прачыстую пераносілі свячу.

Згодна з павер’ямі, у хуткім часе пасля Першай Прачыстай, але не пазней Другой Прачыстай, павінна прайсці ноч з навальніцай і залевамі, названая ў народзе Рабінавай, “вераб’інай”. У гэту ноч падымаецца бура, ад маланак і страшэнных грымот “зіхае” неба, лівень лле, як з вядра. Людзі баяліся і баяцца рабінавай ночы, бо, лічылася, што злыя сілы, якія з’явіліся пасля Купалля, такім чынам спраўлялі сваё галоўнае гадавое свята і палохалі хрышчоных людзей: “кажуць, што гэта свята нячыстай сілы”. Паводле іншых меркаванняў, наадварот, сілы прыроды, аб’яднаўшыся, імкнуліся знішчыць усю нечысць, якая шкодзіла людзям: “кажуць у гэту ноч чорт задушыўся”. У любым выпадку, меркавалі, што такая грозная неспакойная ноч патрэбна для выспявання ягад рабіны, а калі яны ўсё ж не спелі – то людзі чакалі халоднай восені. Лічылася, што пасля гэтай ночы скончылася лета: “Лета ўжэ кончылася, робіцца ўжэ восень”.

Дзень, калі ўзгадваецца Адсячэнне галавы Прарока, Прадцечы і Хрысціцеля Гасподня Іаана, у каталіцкім календары вядомы як дзень святога Яна. У нарозе завецца Галавасекам, Галаварэзам або Янам Калінавікам. У гэты дзень забаранялася есцi скаромнае, а таксама ўжываць у страву круглыя плады, каб не быць падобнымi на Iрадыяду, якая забаўлялася галавой Iаана Хрысцiцеля, нiбы яблыкам (парушэнне гэтай забароны пагражала нарывамi на целе). Верылi, што на працягу года адсечаная галава Iаана Прадцечы прырастае да свайго месца, аднак калi на Iвана Галавасека карыстацца нажамi i сякерамi, то яна можа зноў адпасцi, i таму старалiся ў гэты дзень нiчога не секчы i не рэзаць, нават хлеб ламалi рукамi цi наразалi лусты загадзя. Калi на Галавасека варылi бацвiнне, то пазбягалi чырвонага, баючыся, што на працягу года ў доме пральецца чыя-небудзь кроў. Каб у гаспадарцы нiчога не згарэла, iмкнулiся выпалiць у печы загадзя, старалiся не завозiць у хлявы сена i пазбягалi рабiць што–небудзь iстотнае.

Ладзіліся прастольшчыны, кірмашы, фэсты.

У многіх вёсках на Гомельшчыне, Магілёўшчыне свята носіць назву Івана Калінавіка, таму тут побач з агульнараспаўсюджанымі вераваннямі, былі і адметныя, звязаныя з калінай: каліну пасвяцалі ў храме, з яе варылі кісель (узвар).

Абрад ушанавання пасвета, коміна, у традыцыйным сялянскім жытле — прыладаў для асвятлення хаты лучынай або дробна пасечанымі хваёвымі карэньчыкамі, якія спальваліся на «каганцы» — прыстасаваных для гэтых мэтаў старой патэльні, аскепку чыгунка або глінянай місачкі. Бытаваў пераважна на Палессі, прымяркоўваўся да дзвюх каляндарных датаў: увесну – да Фамінога тыдня (паводле А. Я. Багдановіча), увосень – да дня Сымона/Сямёна Стоўпніка 14 верасня. Адзначаў або пераход ад пераважна хатніх зімовых прац да прац на полі, гародзе (увесну), або першае пасля летняга перапынку запальванне лучыны, якое азначала таксама пераход ад пераважна знадворкавых прац да прац у хаце. Пасвет абвязвалі хмелем, стужкамі, новымі ручнікамі, упрыгожвалі кветкамі, абсыпалі насеннем (гарбузікамі), зернем, таксама хмелем, клалі пад яго розныя «ласошчы», у «каганец» падлівалі гарэлку, кідалі скрылёчкі сала, масла, што можа ўспрымацца як рытуал ахвярапрынашэння, адрасатам якога выступае як персаніфікаваны пасвет, агонь, так і дух–продак, які звязваўся з агнём, печчу.

У абрадзе назіраем агульнародавы рытуал ушанавання хатняга свяшчэннага агню з праекцыяй на агонь Сусвету з магічнай мэтай спрыяння дабрабыту ў хаце, які разумеўся ў тых жа катэгорыях, як і парадак у Сусвеце.

Свята ў гонар успаміну цуда Архістраціга Міхаіла ў народзе носіць назву Чуда, Цуда, бытуе ў Заходнім і Усходнім Палессі. Сама ўстойлівая характарыстыка гэтага дня зводзілася да забароны на рознага роду дзейнасць, перадусім на працу, парушэнне якіх выклікала благія наступствы. “Цуднае” свята праяўляла сябе і ў незвычайных здарэннях, звязаных нават з парушэннем межаў між светамі, актывізацыяй рознага роду зданяў.

Гэтаксама самой назваю свята вызначаецца прадпісанне рытуальных свавольстваў моладзі. Але што адметна – у асобных вёсках Лельчыцкага раёна колішняя забава ў гэты дзень літаральна супадала з еўрапейскай традыцыяй Хэлуіну: выразалі ў гарбуза “вочы”, “рот”, даставалі сярэдзіну і ўнутры палілі свечку. З такой ліхтарняй падыходзілі пад вокны, дзе збіраліся дзяўчаты” (Лельчыцкі раён).

Багач мае пастаянную дату правядзення, увабраў у сябе народныя і хрысціянскія элементы і носіць сінкрэтычны характар: з аднаго боку, гэта свята ў гонар Божай Маці, а з другога – земляробчае свята ў гонар заканчэння збору ўраджаю. Адсюль і назвы Раство Божай маці, Другая, Малая, Меншая Прачыстая, Другі святок, Спожка. У храмах, асабліва каталіцкіх, працягвалася асвячэнне новага ўраджаю. Дбайныя гаспадары стараліся да Другой Прачыстай убраць асноўныя сельскагаспадарчыя культуры з палёў і агародаў. Менавіта пасля гэтага свята ў большасці раёнаў Беларусі пачыналася сяўба азімых. Распачыналася пара сватання і вяселляў.

На Другую Прачыстую, як і на Першую, ладзілі традыцыйныя кірмашы.

Паводле шматгадовых назіранняў жыхароў некаторых рэгіёнаў, пасля Багача наступае перыяд цёплага сухога надвор’я (“бабіна лета”).

Багач – лубок з жытам, у сярэдзiну якога ўстаўлялася свечка. Жыта для Багача зносiлi жыхары ўсёй вёскi. Паводле апiсання А. Багдановiча, у хату, дзе знаходзiўся Багач, запрашалі святара. Пасля набажэнства лубок з жытам i запаленай свечкай у суправаджэннi ўсiх жыхароў абносiўся па ўсёй вёсцы i вакол статка. Затым удзельнiкi ішлі да наступнай хаты, у якую на цэлы год пераносiўся Багач. Вiдавочная магiчная скiраванасць абраду на захаванне дабрабыту, ураджайнасцi, плоднасцi жывёлы, сямейнага ладу.

Багач у сiстэме календара вылучаецца як свята, максiмальна наблiжанае да ўзвiжанскiх «сонечных» урачыстасцяў. Запаленая свечка як правобраз сонца, крынiцы святла суадносiць абрад са святкаваннем во-сеньскага раўнадзення. Аб’яднанне свечкi i зерня як сiмвала дабрабыту наглядна дэманстравала тыповае для мiфапаэтычнага мыслення ўяўленне пра Сонца – жыццядайнага апекуна земляробства.

Святочны дзень не толькi падсумоўваў зробленае, але i настройваў на далейшыя работы: «Багач – бярыся за рагач (саху), iдзi пад авёс араць», «Прыйшоў Багач – кiдай рагач, бяры сявеньку, сей памаленьку». Ад цяжкiх работ пад восень сяляне добра стамлялiся, асаблiва жанчыны: «Да Багача баба рабача, па Багачы – хоць за плот валачы». На Вiцебшчыне ў гэты дзень жанчыны хадзiлi па iльнiшчах i на кожным прыгаворвалi: «Няхай будзе лён такі доўгі, колькi мы прайшлi!» У заходнiх раёнах на Багача забiвалi жывёлiну, а гаспадара, якi шкадаваў зарэзаць барана, пера-сцерагалi, што таго барана воўк парве. Назiралi за жывёлай, каб рабiць прагнозы з наступленнем зiмы: калi пасля Малой Прачыстай жывёла iмкнецца на пашу вельмi рана, то i зiма будзе ранняя. Сапраўды, прадчуваючы зазiмкi, жывёла рвецца, каб у апошнiя днi паболей скубануць свежай травы. Вялiкая i Малая Прачыстыя i з iмi Пакроў, што адзначаўся неўзабаве, утваралi агульны цыкл багародзiцкiх святаў (святкоў) i адпаведна называлiся: першы святок, другi святок i трэцi.

У народных легендах Узвіжанне наўпрост звязваецца з уздыманнем крыжа на неба – “той празнік, што храсты пашлі на неба”. Узвіжанне ў каляндарным коле знаходзіцца найбліжэй да трэцяй кропкі сонцастаянняў – восеньскага раўнадзення і таму ў традыцыі поўніцца зместам, адпаведным часу сонцавароту. Як і належыць, у пераломнай фазе свайго шляху па небасхіле “йграе” сонца (як і на Благавешчанне, Вялікдзень, Купалле), «здзвігаецца», г. зн. мяняецца ў колерах (становіцца сінім, чырвоным, зялёным) або тры разы здрыгваецца, як бы падскоквае.

Звычаі гэтага дня абапіраюцца на народнаэтымалагічнае вытлумачэнне назвы самога свята – Узвіжанне, Здзьвігі, а г.зн. усё мусіць “здзьвігацца”, рушыцца, паварочвацца, і найперш сама зямля, таму ў гэты дзень катэгарычна забаранялі капаць. Лічылася, што да гэтага дня ўсе збожжавыя павінны быць звезены з поля.

Да гэтага дня былi прымеркаваныя характэрныя для пераломных момантаў года ачышчальныя захады: вымяталi iстопку, не чапалi зямлi, каб не поўзалi краты. Душнікі закрывалі, каб змеі не лезлі ў хату, а вось капцы (бурты з гароднінай) не закопваюць, каб не заводзіліся там мышы.

Гэта апошняе свята, якое канчаткова развiтваецца з цяплом. Да гэтага часу адлятае большасць выраяў. Апрача адлёту птушак у прыро-дзе iснавала яшчэ адно «здзвiжанне» — з нораў выпаўзалi ўсе змеi i збiралiся разам, каб адправiцца на зiмовы сон да вясны. Па ўсёй Беларусі на Узвіжанне хадзіць у лес строга забараняецца, бо інакш пабачыш тыя страшныя клубкі змеяў. Паводле палескіх вераванняў, раніцай у дзень свята, калі зазвоняць званы, зямля пачынае рухацца і расступацца ў пэўных месцах. У гэтыя правалы ўваходзяць вужы, гадзюкі, яшчаркі, пасля чаго зямля зноў сыходзіцца і замыкаецца аж да Благавешчання.

Гаварылі, што больш смелыя людзі хадзілі ў гэты дзень у лес, лавілі змей і выкарыстоўвалі іх ў лекавых мэтах. У гэтых расказах адлюстравана вераванне пра лекавую моц змей, што, у прыватнасці, залітыя спіртам або гарэлкай, “растаюць”, утвараючы надзвычай гаючы раствор. Стараліся адшукаць і так званае ліняла – пакінутую вужом скуру.

На вёсках ладзіліся кірмашы. На Докшыччыне ладзяць Узвіжанскія Дзяды, якія маюць назвы Стаўроўскія Дзяды, а таксама Куры́ныя або Петушы́ныя Дзяды. Такое найменне тлумачыцца вяскоўцамі тым, што на гэтыя Дзяды сякуць пеўня ці курыцу і гатуюць да абрадавай вячэры. Адметнасць Стаўроўскіх Дзядоў складае рытуал запрашэння памерлых продкаў на вячэру і сама рытуальная формула такога запрашэння. Згодна з этнаграфічнымі апісаннямі ХІХ ст., на пачатку вячэры гаспадар, узяўшы частку страў, спускаўся пад стол і тры разы паўтараў: «Стаўры, Гаўры, гам, прыхадзіце к нам!». У літаратуры сустракаюцца сведчанні, што ў другой палове ХІХ ст. на Бягомльшчыне гэтае запрашэнне мела форму дыялога: «Стаўры гаўры» (кажа гаспадар) – «Гам!» (адказваюць усе члены сям’і).

Са свята ў гонар Іаана Багаслова пачыналіся восеньскія вяселлі, сватанні. У гэты дзень ладзіліся кірмашы.

Свята Пакроваў мае пастаянную дату правядзення, цэнтральная ідэя праваслаўнага свята заступніцтва-пакрывання была ўспрынята ў народнай традыцыі, якая прапанавала сваю міфалагічную і магічную інтэрпрэтацыю ключавога паняцця гэтага свята: Пакрова пакрые зямлю не лістам, то снегам. Матывы мяжы, у тым ліку прыроднай, пакрывання/закрывання сталі цэнтральнымі і ў гаспадарчых клопатах – пераносяць у хату цыбулю, закрываюць гародніну. Фактычна, гэта храналагічны рубеж, які раздзяляў год на дзве палавіны: летнюю і зімовую. «Да Пакроў, – кажуць, – з поля ўсё далоў». Да Пакроваў нада закрыць душнікі, абкапаць прызбы, завалінкі, каб цёпла было ў хаце, к зіме каб парадак быў, усе паўбірана, дровы нарыхтаваны. У гаспадарчым цыкле дата сведчыла аб заканчэннi пары, калi можна было «турбаваць» зямлю, i клопаты працаўнiка былi звязаныя з апрацоўкай ураджаю, падрыхтоўкай да зiмы, забеспячэннем працы ў доўгiя восеньскія i пiлiпаўскiя вечары. Дзень Пакроваў як завяршальны акорд у земляробчым цыкле натуральна ўключаў і кірмашы, дзе асабліва відавочным быў плён сёлетняга года. Да продажу звозілася ўсё сабранае гаспадарчае багацце, вынік летніх клопатаў, завяршалі кірмаш танцы і песні са шчодрым частаваннем.

У Мядзельскім р-не “збіраліся на масляка” – выпякалі адмысловую страву з супольна сабраных прадуктаў і ладзілі гулянку з песнямі. У цэлым у гэты дзень не працавалі. Для свята ладзілася вячэра са свежанінай, што мела абавязковы і сакральны характара. У асноўным рэзалі баранчыка – “Пакроў – рэж барана на кроў”, радзей парася і калі ўжо зусім было бедна, хоць бы пеўня. У шэрагу вёсак Падняпроўя на Пакровы пераносілі свячу.

Для большасці раёнаў ўласцівыя 4 памінальныя дні на год, часцей роўна размеркаваныя па чатырох порах году. Сярод іх як абавязковыя называюцца Масленыя дзяды, Траецкія, Дзяды ў велікодным комплексе і восеньскія, у кожным з рэгіёнаў свае (Змітраўскія, Піліпаўскія, Міхайлаўскія). З пункту гледжання наведвання могілак, то заўважна вылучаецца тэндэнцыя к хатнім, унутрысямейным восеньскім дзядам і абавязковае прадпісанне хадзіць на могілкі ў велікодны перыяд і зрэдку на Траецкія дзяды. Праўда, нават пасля сямейнай вячэры часам наведвалі назаўтра могілкі і ўвосень, каб аднесці туды прызначаныя нябожчыкам стравы.

Калі Дзяды замацаваны за каляндарнымі святамі, то спраўляліся яны ў асноўным напярэдадні свята і толькі ў асобных выпадках – у сераду (па-за велікодным тыднем).

Двухчастковыя Дзяды складваюцца з поснай вячэры ў пятніцу і скаромнага сняданку/вячэры ў суботу (часам маюць назву Дзяды і Бабы) У Салігорскім раёне Дзяды наогул расцягваліся на тры дні, першы з якіх меў назву Дзецкія Дзеды.

Раёны, дзе развітая культура лазні, вылучаюцца звычаем абавязковага мыцця перад Дзядоўскай вячэрай. Прычым добра ўсведамляецца, што патрэбу ў лазні маюць найперш продкі, для якіх адкладвалася ўсё неабходнае для мыцця. Да таго ж у лазню клікалі і дзядоў. Парушэнне гэтага звычаю, у вераваннях, выклікала незадаволенасць продкаў, якую тыя выказвалі затым у снах.

Адпраўленне Дзядоў прадугледжвае абавязковую вячэру, якая ладзіцца па цвёрда замацаваных правілах. За сталом збіралася ўся сям’я, пачынаў вячэру самы старэйшы, які найперш запальваў свечку і распачынаў малітву-ўспамін пра памерлых з гэтае хаты. Перш чым прыступіць да вячэры, клікалі дзядоў, што ў кожнай з лакальных традыцый рэгламентавалася сваімі правіламі. Так, для запрашэння выходзілі ў сенцы, на вулку, проста паварочваліся да акна, у руках трымалі падрыхтаваную для продкаў ежу.

Запрашэнні продкаў да “дзедава” могуць складвацца з некалькіх словаў (“Дзяды, хадзіця к нам дзедаваць”), а могуць мець разгорнутую, арганізаваную па пэўных правілах структуру. Нязменным застаецца ўласна зварот да дзядоў, розніца толькі ў тым, што клікаць маглі ўсіх дзядоў, вельмі шырокае іх кола. Другі тып запрашэнняў да вячэры ўяўляе сабой звароты да канкрэтных памерлых з той ці іншай сям’і, калі нават называюцца іх імёны. Відавочна, вербальнае запрашэнне суправаджалася адкладваннем прызначанай дзядам стравы ў асобную талерачку.

Набор страў на “дзедаву” вячэру складаецца з наступных асноўных элементаў: абавязковыя – крупяная каша, кіслая страва, салодкая страва і факультатыўна хлеб і яйкі, якія, аднак, у шэрагу традыцый займалі і дамінавальную пазіцыю. У ролі абавязковых страў у лакальных традыцыях выступае яешня. Неаднаразова падкрэсліваецца гатаванне да скаромных Дзядоў мяса, прычым у многіх выпадках да гэтага дня забівалі кагось са свойскіх жывёлін. Цікава, у Дзяржынскім раёне “свіньню забівалі на дзяды. Трэба, каб тры галавы: свінная, авечая і петухова”. У раёне Барысаўскага-Докшыцкага раёнаў вылучаецца абавязковы характар спажывання на Дзяды гарачай капусты, над якой нават “маліліся”.

Назаўтра рэшткі і ў першую чаргу адкладзенае дзядам аддавалі свойскай жывёле, але, падкрэслена, не свінні. Паказальным выступае і прызначэнне крошак, рэштак кашы са стала на Дзяды падкрэслена птушкам, якія ў народнай традыцыі ўяўляюцца ўвасабленнямі душаў або найлепшымі пасыльнымі ў замагілле.

У час вячэры прытрымліваліся шэрагу забарон: стараліся болей маўчаць, не закрывалі дзвярэй на нач на Дзеды. У канцы вячэры запрошаных дзядоў праважалі. “Не прымайце за дзіва, а прымайце за ласку, чым мелі – тым угашчалі” (Вілейскі раён).

Католікі асноўнае памінанне прымяркоўваюць для Дня ўсіх святых.

Прыкладанне (выкладванне перыметру магілы дзёрнам, усталяванне надмагілляў) адбывалася ў першы год пасля смерці, але не раней як праз 40 дзён. Прыкладзіны рабіліся ці на самі Змітраўскія дзяды, ці ў спецыяльна вылучаны дзень. Паходу на могілкі маглі папярэднічаць адправы ў храмах або запрашэнне святара. У шэрагу вёсак за памін маліліся жабракі, адмыслова для якіх прыносілі ежу і тканіну.

Прыкладзіны акрамя парадкавання магілкі ўключалі ў сябе і ўсталяванне новага трывалага крыжа. У некаторых месцах усталёўвалі адмысловыя прыклады з дрэва ці нават з каменя. Вячэра на Прыкладзіны ў цэлым паўтарала вячэру на Змітраўскія дзяды, была таксама рэгламентаванай і улучала ў сябе абавязковую свежыну.

Пачатак восеньскіх працоўных вечароў часцей супадаў з пачаткам Піліпаўскага паста. Пралі раніцай, днём, вечарам, перапыняючыся для работы па дому і гаспадарцы. Прадзенне раніцай, пакуль не развіднее, называлі “досвіткі”, “дасветкі”. Дзённыя зборы зваліся “попрадкі, папрадухі”. На Міншчыне зафіксаваны цікавы звычай, калі дзяўчаты і маладыя жанчыны з іншай вёскі прыязджалі “прасці” на тыдзень ці два да блізкіх сваякоў. Вечаровыя зборы, на якія прыходзілі выключна дзяўчаты, называлі “вячоркі”, “зборні”. Дзяўчаты збіраліся ў хаце кожнай з сябровак па чарзе, хату змянялі кожны дзень, кожныя два-тры дні, ці кожны тыдзень.

На вячорках абавязкова прысутнічалі хлопцы, якія ўвечары праводзілі дзяўчат дахаты. Падчас Піліпаўскага посту ў суботу, нядзелю і святочныя дні моладзь таксама збіралася на вячоркі, дзе адпачывалі, ладзілі гульні і танцы.

Прысвятак у гонар Архістраціга Міхаіла, апошняе свята года: “Міхайла — усім святкам запіхайла”. Гэты дзень прыходзіў, як спявалі ў песні, “з халодным вятром”. Нездарма яго называлі “Міхал-страхадзёр”, бо шалёны вецер мог нават пазрываць стрэхі. На Усходнім Палессі гэты дзень святкавалі, абмяжоўваючыся ў пэўных справах: не секлі сякераю, не рэзалі нажом, не пралі, каб не пакрыўдзіўся Міхайла. У шэрагу раёнаў напярэдадні Міхайлавага дня праводзіліся памінанні нябожчыкаў (Міхальскія або Міхайлаўскія дзяды). У Бярозаўскім р-не ўнукі наведвалі бабку-павітуху. Адной з адметнасцяў восеньскіх святочных вечарын на Міншчыне быў звычаў “гуляць ката на Міхайла” у Клецкім раёне.

У асобных вёсках Падняпроўя пераносілі ікону-свячу.

Увядзенне прымеркаванае да Увядзення ў храм Прасвятой Багародзіцы. У гэты дзень трохгадовая дзева Марыя была ўведзена ў Святая Святых Ерусалiмскага храма i тым самым узвялiчана Богам у знак таго, што яна стане Мацi Iсуса Хрыста. Назву афіцыйнага свята праваслаўнай царквы мясцовыя жыхары тлумачылі па-свойму: “Увядзенне вядзе ўсе піліпаўскія святы”, «Бог прыводзiць зiму на зямлю». Вытрымлівалася строгая забарона працаваць. З абавязковых страў гэтага дня вылучаюцца варэнікі. Дзяўчаты, кладучыся спаць напярэдаднi свята, загадвалi: «Святое Увядзенне, вядзi мяне туды, iдзе мне жыць» і спадзявалiся саснiць хату будучага мужа. На Маладзечаншчыне «на Багародзiцу» варажылi, наламаўшы вiшнёвых галiнак i паставiўшы iх за абраз. Кожная была задумана на пэўнага чалавека. Перад Багатай Куццёю, напярэдаднi старога Новага года, глядзелi: калi галiнка расцвiтала зусiм — гэта быў добры знак, калi ж засыхала — наадварот.

Прысвяткi народнага календара (14 лiпеня i 14 лiстапада н. ст.). У асобах святых народ бачыў апекуноў i дарадцаў сваiм галоўным справам — сенакосу i падрыхтоўцы да жнiва, увосень — малацьбе, а яшчэ святыя ўяўляліся кавалямi. Таму на абодва прысвяткi не працавалi ў кузнях. Чаргаванне маразоў, якiя скоўвалi зямлю i ваду, i адлiгаў вобразна пададзеныя ў прыказцы «Кузьма закуе, а Мiхал раскуе». Гэты дзень асаблiва шанавалi i незамужнiя дзяўчаты, бо верылi, што святыя Кузьма i Дзям’ян спрыяюць вяселлям.

Святкаванне Юр’я зімовага патрэбным было, акрамя магчымасці пайсці да царквы і затым троху адпачыць, яшчэ і імкненнем захаваць такім чынам жывёлу ад ваўкоў.

Прысвятак Андрэй (Андрэйкі, Андрэйка восеньскі) вылучаўся варажбою дзяўчат, калі яны сеялі льняное ці канаплянае семя кругом калодзежа і прыгаворвалі: «Святы Андрэю, канапелькі сею, дай мне знаць, з кім буду спаць?» загадвалі прысніць суджанага ўвосні. Поспех ў атрыманні ведаў пра будучыню забяспечваўся цэлым комплексам умоў, адной з якіх было маўчанне. Як варыянт сеянню – замыканне калодзежа і хаванне ключа пад падушкай. Калі кінутае ў агародзе насенне вясною добра прарастала, гэта абяцала дзяўчыне шчаслівы шлюб.

Прысвятак, дзень хрысціянскай пакутніцы Варвары, які лічыўся жаночым святам. Варвары суправаджаліся шэрагам забаронаў, перадусім прасці кудзелю, бо святая была замучаная верацёнамі. У былічках В. карала за парушэнне забароны тым, што кідала ў комін пучок верацён, якія будзеш прасці, пакуль не дапрадзеш. Існавала ўяўленне, што «Варвара замуж аддае» – дапамагае дзяўчатам выходзіць замуж. З святкавання В. пачынаўся цыкл зімовых святаў і абрадаў, накіраваных на забеспячэнне дабрабыту сяляніна ў наступаючым годзе. Каб скаціна добра вялася, пяклі пірагі з макам, а таксама выпякалі з цеста галовы, рогі, ногі, капыты, вушы, якімі кармілі свойскую жывёлу. Пасля Варвараў дзень паступова пачынаў расці («Варвара ночы ўварвала, а дня прытачыла»). У Крупскім і Капыльскім раёнах сустракаўся звычай гатаваць на Варвару варэнікі. Але найбольшы размах свята атрымала на Падняпроўі, дзе да гэтага дня прымяркоўваюцца ўрачыстыя Варварынскія свечы, якія пераносяцца з дома ў дом.

19/6 снежня ўшаноўваецца дзень памяці свяціцеля Мікалая Цудатворцы. Мікола зімовы. I Мiкола зiмовы, i Мiкола летнi як бы адкрывалi кожны свой сезон: «Мiкола – сапраўдная зiма, Мiкола – сапраўднае лета». Ды зноў жа, надвор’е, якое год на год не прыпадае, уносiла папраўкi ў народныя назiраннi, i часам, ашукаўшыся, казалi: «Нiводнаму Мiколе не вер нiколi». Затрымка зiмы на Мiколу была знакам, што маразы прыдуць няскора i наагул уся зiма будзе бяспутная. Мiкола зiмовы быў далучаны земляробам да будзённых гаспадарчых разлiкаў i прагнозаў: «Беражы сена ад Мiколы i да Мiколы i не бойся зiмы нiколi» – гарантавала прыказка, адзначыўшы прыблiзна, колькi трэба трымаць у хляве жывёлу. Стан надвор’я ў гэты дзень арыентаваў селянiна на пачатак веснавой сяўбы, на плён у полi: «Калi iней будзе раней, чым 19 снежня, то трэба сеяць раннi ячмень, калi пазней 19 снежня – познi»; «Iней, якi пакрывае дрэвы на Мiколу, прадказвае добры ўраджай iльну».

Найбольшая колькасць пераносаў іконы-свячы ва ўсходняй Беларусі замацаваная якраз за Міколай зімовым.

З гэтага дня пачынаўся паступовы паварот на лета: “Казалі: Варвары начы ўварвалі, а Ганны падскачылі – дня наттачылі”. Ад Ганнаў начынаецца дзень прыбываць”. Было прынята віншаваць імянінніц. У шэрагу мясцовасцяў на Ганны ладзілі кірмашы.

Абрадавае ігрышча напярэдадні перадкаляднага посту, практыка развітання са скаромнай ежай, што набывала формы яе рытуальнага знішчэння, з’ядання, выдалення па-за межы асвоенай прасторы. Жанатыя пары і моладзь збіраюцца ў адной з хат на вясёлую гулянку. Галоўны атрыбут гульні – фігура «ката», вырабленая з выпечаных булак пэўнай формы, якія адмысловым чынам злучаюцца паміж сабой. “Ката” ўрачыста выносяць на цэнтр хаты і прывязваюць да столі. Пасля пачынаецца жартоўнае спаборніцтва паміж удзельнікамі. Кожны па чарзе «едзе» на качарзе да ката і, падскокваючы, стараецца адкусіць кавалак. Пераможцам лічыцца той, хто адкусіў хвост, пасля чаго «ката» дзеляць паміж усімі прысутнымі. Маладыя людзі, якія здолелі даскочыць да хваста, пацвярджаюць сваю гатоўнасць да шлюбу.

Да такога разумення падштурхоўвае і выразны эратычны складнік ігрышча са Скірмунтава (гульні з пацалункамі, песні даволі фрывольнага зместу), бо дачыненні полаў у перыяд посту гэтаксама набывалі пэўныя абмежаванні, а пярэдадзень напаўняўся адпаведнымі забавамі. У варыянце з в. Скірмунтава Дзяржынскага р-на ігрышча кіруецца на захаванне патэнцыі плоднасці на перыяд посту і трансляцыю яе на год наступны.

Менавіта на ката як кулінарнае ўвасабленне часу, які ўсё адно як знішчаўся (паядаўся) ў пачатку новага перыяду, паказвае звычай з Вілейшчыны, дзе на першы дзень Каляд дзяўчаты выпякалі з мукі "ката” – булку, якой надавалі від жывёліны. Асаблівасцю “ката” быў вялікі атрыбут самца, які начынялі перцам, гарчыцай, соллю. Такі неспажыўны “хвост” ката ў процівагу калбасянаму можа быць патлумачаны як своеасаблівае кулінарнае ўвасабленне посту, бо менавіта першы дзень Калядаў уключаў разгаўленне і пераход да скаромнае ежы.

Каляды ў народным календары беларусаў – перыяд зімовых святкаванняў з 6 па 19 студзеня (з 24 снежня па 6 студзеня – у католікаў), які меў яшчэ дадатковую назву “святыя/крывыя вечары”, “міжыкалядзь”. На гэты перыяд прыпадаюць тры вялікія хрысціянскія святы праваслаўнай царквы: 7 студзеня – дзень нараджэння Сына Божага Ісуса Хрыста, 14 студзеня – дзень памяці архіепіскапа Кесарыі Каппадакійскай, свяціцеля Васілія Вялікага, 19 студзеня – хрышчэнне Іісуса Хрыста ў водах ракі Іардан; у касцёле адзначаюцца вялікія хрысціянскія святы: 24 снежня – Вігілія Божага Нараджэння (Куцця), 25 снежня – Божае Нараджэнне, 1 студзеня – Свята Багародзіцы, 6 студзеня – Богаяўленне (Тры каралі).

Абавязковай умовай падрыхтоўкі да свята было захаванне строгага паста. У народнай традыцыі да перыяду паста адносіцца шэраг абмежаванняў, перадусім засвоеных царкоўных, на ўжыванне скаромнай ежы, шумныя ўвесяленні, сексуальныя адносіны. На калядны перыяд прыпыняюцца ўсе гаспадарчыя работы, за выключэннем будзённых і неабходных (прыгатаванне ежы, кармленне хатніх жывёл).

Святочная вячэра напярэдадні Раства, як правіла посная, абавязковай стравай з’яўляецца куцця: каша з абдзёртага ячменю, ячных ці пярловых круп, прыгатаваная з алеем ці мёдам, салодкай падлівай з цёртага маку. Гаршчок з куццёй са з’яўленнем першай зоркі нясуць на стол, засланы белым абрусам, пад які падкладаецца сена на ўспамін Божага нараджэння. У асобных раёнах адным з атрыбутаў перадкаляднага застолля быў неабмалочаны сноп. Колькасць посных страў у розных лакальных традыцыях вагалася ад пяці да дванаццаці.

З першай зоркай уся сям’я збіраецца на святочную вячэру, якая канцэнтруе ў сабе галоўныя матывы семантыкі Раства: устанаўленне кантакта жывых з прадстаўнікамі “таго свету” з мэтай падтрымання агульнага парадку светабудовы і асабістага дабрабыту і ўрачыстая падрыхтоўка да святкавання Божага нараджэння. За сталом раней прытрымліваліся пэўнага этыкету, гаспадар, запаліўшы свечку, ставіў яе пад абразы, маліўся Богу і садзіўся на покуці, побач з ім – сыны па старшынству, а па другі бок стала – гаспадыня з дочкамі. Захоўваўся звычай, згодна з якім маладыя жанчыны, якія не так даўно выйшлі замуж, прыходзілі на гэта свята вячэраць у сваю родную сям’ю. Асаблівая пашана за святочным сталом адводзілася старэйшым і гаспадару.

Святочны час персаніфікаваўся і сама Каляда, як дарагі госць, “прыязджала” ў вёску. Прыехала Каляда ўвечары, увечары,
Прынясла пірагі ў рэшаце, у рэшаце,
Паставіла на стаўпе, на стаўпе,
Сама села на куце, на куце (в. Малыя Алашкі, Шаркаўшчынскі раён).

На Гродзеншчыне чакалі прыходу Каляды пасля вячэры і пакідалі для яе стравы на стале. Куццю елі першай, перадапошняй ці заканчвалі ёю святочную трапезу, бралі звычайна па тры лыжкі. У беларусаў-католікаў вячэру (вігілію) напярэдадні Нараджэння Пана пачыналі са спажывання аплаткі, якую прыносілі з касцёла. Кожную страву, якая знаходзілася на святочным стале, трэба было пакаштаваць усім членам сям’і.

Да вячэры запрашалі валадароў прыродных стыхій, перадусім Мароза, які ў свядомасці сялян успрымаўся як жывая істота, якую можна ўлагодзіць ці прыгразіць яму, каб не рабіла шкоды на палетках: “Мароз, мароз, хадзі к нам есці кашу! Летам ні хадзі, а то будзем пугай цябе біць”. У некаторых раёнах Міншчыны заклікальныя тэксты былі звернуты да птушак. Важна, да гэтай вячэры прымяркоўваецца і запрашэнне памерлых.

За сталом варажылі пра будучы ўраджай, выцягваючы з-пад абруса сцяблінкі сена. Рэшткі страў не выкідвалі, бо, паводле народнага меркавання, яны валодалі ахоўнымі і гаючымі ўласцівасцямі. Рэшткі куцці аддавалі курам, каб добра несліся. Лічылася, што паводзіны за сталом маглі ў будучым паўплываць на здароўе, адносіны ў сям’і, спрытнасць у рабоце, па гэтай прычыне выконвалі пэўныя абрадава-магічныя практыкі і прытрымліваліся некаторых забаронаў. Так, елі ўсе кожную страву з аднае міскі, каб сям’я жыла ў згодзе. Дзяўчатам старэйшыя падказвалі, што увесь час, пакуль цягнецца вячэра, патрэбна было трымаць лыжку ў руцэ, каб будучы муж любіў і “на руках насіў”.

У перадкалядную ноч сяляне назіралі за станам надвор’я, каб прадказаць надвор’е на будучае, а, значыць, і ўраджай. Густыя зоркі на небе прадказвалі вялікі ўраджай збожжа, грыбоў, добры прыплод хатняй жывёлы. Завіруха сведчыла пра тое, што будуць добра раіцца пчолы.

Адно з найбольш урачыстых i радасных свят у народным календары. Стараліся схадзіць да храма, а святочны стол вызначаўся багатай скаромнай ежай. З хваляваннем чакалі першага наведвальніка, бо, згодна з традыцыйнымі ўяўленнямі, прыход мужчыны абяцаў дабрабыт і шанцаванне ў новым годзе. Акрамя таго, калі ў хату, дзе былі дзяўчаты, першым заходзіў хлопец – гэта абяцала хуткае замужжа. Калі ж у сям’і была цяжарная – прыход мужчыны прадказваў ёй нараджэнне хлопчыка, прыход жанчыны – нараджэнне дзяўчынкі.

Распачыналіся калядныя абходы з зоркай, якія тэрміналагічна вызначаліся як “звязду насіць”, “са звяздой хадзіць”, “славіць Хрыста”, “хрыстаславы”, “хрыстаслаўцы”. Зорка ўспрымалася як своеасаблівы сімвал свята Раства Хрыстова і служыла напамінам аб евангельскай зорцы, што прывяла валхвоў да Немаўляткі-Хрыста. У некаторых раёнах Міншчыны і Гомельшчыны функцыю каляднай зоркі выконвала ўпрыгожаная ёлачка з прымацаванай да яе запаленай свечкай. Калядоўшчыкі, якія насілі зорку, выконвалі рэлігійныя калядкі, псальмы, як іх называлі: “святыя”, “бажэсцвенныя”, “царкоўныя” песні, у аснове якіх ляжала Свяшчэннае Пісанне, легендарныя расказы пра Іісуса Хрыста, Божую Маці, святых апосталаў.

На Падзвінні ўвечары на Раство распачыналі абрадавае ігрышча «Жаніцьба Цярэшкі». Распрацаванасць сцэнарыя, багацце песеннага, танцавальнага і музычнага кампанентаў, асаблівая ўзрушанасць і «прынцыповасць» удзельнікаў дзейства ў выбары пары паказваюць, што для шэрагу пакаленняў нашых продкаў гэтае ігрышча было нечым большым, чым проста святочнай забавай. За ім хаваецца старажытны і вельмі важны для народа абрад, які рэгуляваў фарміраванне новых сямейных гнёздаў. Істотна, што ўтварэнне шлюбных пар адбывалася па ўзаемнай схільнасці маладых людзей, адсюль і энтузіязм моладзі, і стойкая захаванасць гэтага абраду ў хрысціянізаваным грамадстве.

З удзельнікаў усе разам выбіраюць галоўных распарадчыкаў гульні — «бацьку» і «матку», паважаных у вёсцы, але ў той жа час вясёлых і дасціпных. Яны павінны падабраць з хлопцаў і дзяўчат пары, улічваючы ўзаемную прыхільнасць. «Бацькі» дабраслаўляюць новую пару, часам ладзяць ім іспыт на гаспадарлівасць і спрыт. «Шлюб» кожнай пары падмацоўваецца перакручваннем у танцы і пацалункам. І так пакуль не размяркуюць па парах практычна ўсіх удзельнікаў абраду. Ігрышча працягвалася агульнымі сумеснымі пачастункамі, жартамі, танцамі, карагодамі, песнямі. Гэта станавілася рэпетыцыяй вясельных абрадаў, нярэдка пары, «ажаніўшы Цярэшку», потым сапраўды браліся шлюбам.

Паколькі «Жаніцьба Цярэшкі» адбываецца на Каляды, якраз у той паваротны момант, калі спыняецца змяншэнне дня, зніжэнне сонца і пачынаецца яго адваротны ход на ажыўленне прыроды з зімовага сну, то ў ім можна бачыць i знак павароту прыроды да жыцця, i сляды магічнага садзейнічання жыццестваральнаму працэсу. Трэба заўважыць, што у раёнах найбольшай распаўсюджанасці «Цярэшка» – гэта асноўнае каляднае абрадавае дзеянне, што узмацняе значнасць ycix звязаных з ім вобразаў і матываў.

Рытуальнае наведванне на другі дзень Каляд маткай малога, якому яшчэ няма годзіка, бабкі-павітухі і кумоў, якім адносіліся падарункі.

Вечар напярэдадні Новага года называецца шчодрым ці багатым (Шчадрэц, Шчодрык(-і), Багатая куцця / Каляда; “Гутуха”, “свічкі”, “Васілёва куцця”, “Королёва куцця”). Да абавязковай куцці абавязкова дадаюцца мясныя стравы, і перадусім са свініны. Выказваюцца меркаванні аб культавай, абавязковай ролі свінні ў пачатку новага года. У адрозненне ад першай каляднай вячэры, якая насіла сямейны характар, на другую збіраліся застоллі з суседзямі, сябрамі, сваякамі. Адбываліся магічныя дзеянні, мэта якіх – павышэнне ўрадлівасці: сенам з святочнага стала раніцай босымі абвязвалі пладовыя дрэвы; сена, якое клалі на святочны стол пад абрус, хавалі, каб зрабіць з яго кубло для квактухі і інш.

На багатую куццю распачыналіся варожбы, у аснове якіх ляжаць вераванні ў тое, што пры выкананні пэўных умоў (выбар часу і месца, асаблівыя паводзіны, выкарыстанне спецыяльных прадметаў і да т.п.) чалавек можа з дапамогай звышнатуральных сіл атрымаць знакі, у якіх “зашыфраваны” яго будучы лёс, і правільна вытлумачыць іх. Пераважная колькасць варожбаў насіла шлюбны характар – гэта спробы дзяўчат даведацца пра замужжа, яго набліжэнне, пра будучага мужа, сям’ю, пра колькасць дзяцей і да т.п.

Да Шчодрага вечара прымяркоўваліся рытуальныя свавольствы – падпіралі вароты, раскідвалі дровы, знімалі веснічкі і пад. Цікава, “у гарбуза выразалі дзіркі: і зубы тут, і вочы, і рот – устаўлялі фанарык і сьвяцілася” (Уздзенскі раён). Значнае месца займалі дзеянні, накіраваныя на выяўленне і публічнае прадстаўленне аднавяскоўцам закаханых пар – сцежку паміж іх дамамі высцілалі саломай або пасыпалі попелам, палівалі бурачным расолам, “у дзяўчыны ўкрадуць падушку і хлопцу занясуць”.

Калядаванне – абход двароў калядоўшчыкамі з віншаваннямі, выкананнем калядных песень, адорваннем гаспадарамі ўдзельнікаў абраду. У народнай культуры калядоўшчыкі залічваліся да сакральных гасцей і “Божых пасланнікаў”, якія прыносілі добрую вестку аб наступленні новага часу: нараджэнні Хрыста, абнаўленні свету, багацці і дабрабыту гаспадароў у новым годзе. Калядоўшчыкаў да гэтага часу чакаюць ў многіх дамах, бо, паводле традыцыйных вераванняў, іх прыход прыносіць шчасце.

Калядаванне адкрывалі дзеці, у першы дзень Новага года хадзілі па хатах з мяшочкамі, напоўненымі зернем і, выказваючы гаспадарам традыцыйныя навагоднія пажаданні, пасыпалі (засявалі) зернем навокал: “Я сею, вею, павяваю, гаспадарам дабра жадаю”. Увечары на Шчодры пачыналіся абходы маскаваных. Зафіксаваны самыя разнастайныя маскі-персанажы, як зааморфныя: каза, мядзведзь, конь, журавель, воўк, заяц, так і антрапаморфныя: дзед, баба, цыган, цыганка, часта з дзіцём-лялькай, цары або каралі, афіцэр, малодка, Дзед Мароз, Снягурачка і іншыя. Міфічныя істоты, што ўдзельнічалі ў традыцыйным калядным маскарадзе, былі прадстаўлены маскамі анёла, чорта, смерці.

Маска казы (казла), пантаміміка якой ў абрадзе суправаджалася сюжэтна звязанай з ёй каляднай песняй, лічылася асноўным сімвалам пладавітасці і жыццёвай энергіі. Кульмінацыяй дзейства былі смерць і ўваскрашэнне казы. Даволі часта ў гурце калядоўшчыкаў быў пераапрануты персанаж – мядзведзь, якога прыбіралі ў два вывернутыя кажухі. Сустракаўся маскіраваны персанаж – конь. Галаву каня рабілі з дрэва і яшчэ спецыяльную раму-клетку, да якой прымацоўвалі гэту галаву. Адзін з хлопцаў улазіў у сярэдзіну рамы, прывязваў яе да сябе, а затым яго накрывалі белай посцілкай. Часта маскіраваныя мужчыны былі пераапрануты ў жаночае адзенне і наадварот.

Для паўднёва-ўсходніх раёнаў Гомельшчыны характэрны рытуальныя абходы шчадроўнікаў з парай маскіраваных персанажаў – Васілём і Маланкай, якія не сустракаюцца на астатняй тэрыторыі Беларусі. Часцей іх прадстаўлялі як жаніха і нявесту. У Любаньскім раёне зафіксаваны дзявочыя абходы “жарка”, назва якіх абумоўлена зачынам неабходнай у гэтым абрадзе песні -- “Ой, жарка, жарка каліна ў лузе”.

Калядоўшчыкі абавязкова прасілі ў гаспадароў дазволу, карыстаючыся традыцыйнымі формуламі-зваротамі: “Шчодры вечар, добры вечар, ці сьпяваць, ці так каляду падаць?” Выкананне калядак у пачатку года грунтавалася на веры людзей у магічную сілу слова песні, якая забяспечыць дабрабыт, багацце і здароўе сям’і, хатняй жывёлы, урадлівасць зямлі. У канцы свайго выступлення каляднікі ў алегарычнай і жартоўнай форме прасілі ў гаспадароў падарункі за свой візіт. Звычайна ў кожнай хаце імкнуліся як мага лепей адарыць калядоўшчыкаў, бо, лічылася, чым больш шчодрыя дары даць ім, тым больш шчодры і багаты будзе надыходзячы год.

Абрад праводзіцца штогод на Шчодры вечар (13 студзеня) у вёсцы Рог і яе ваколіцах (Салігорскі р-н Мінская вобл.). У гэты вечар адбываецца абход вёскі гуртом на чале з «дзедам», які заўважна вылучаецца сваёй маскай у выглядзе шапкі з бяросты. Больш такую маску ў Беларусі не сустрэнеш нідзе. За «дзедам» рухаецца цэлая працэсія, сярод якой «баба», што нясе казу-ляльку, а таксама пераапранутыя ў каня ды жорава разам з цыганкаю. Калядоўшчыкі ў кожнай хаце прайграваюць смерць і ўваскрэшанне казы, што сімвалічна сцвярджае нараджэнне новага сонца і пачатак гаспадарчага года. Жораў жартам “дзюбае” дзяцей і маладзіц, а цыганка варожыць на вяселлі, лад і багацце. Віншавальныя песні і словы гучаць як магічныя пажаданні дабрабыту і парадку на наступны год. У кожнай хаце чакаюць “дзеда” і яго спадарожнікаў, шчодра іх частуюць, адорваюць і ахвотна паўтараюць прыпеў велічальнай песні “Святы вечар, шчодры вечар!”

Калядны абход з в. Семежава Капыльскага раёна гістарычна абумоўлены знаходжаннем у гэтай вёсцы гарнізона раскварціраваных салдат і афіцэраў расійскай царскай арміі (канец ХVІІІ ст.). Гэты абходны абрад з элементамі традыцыйнага каляднага маскараду і народнай драмы “Цар Максіміліян”, сфарміраваўся і “прыжыўся” у вёсцы як своеасаблівая калядная гульня, у якой удзельнічалі толькі маладыя хлопцы. У кожнай сялянскай хаце ў гэты вечар ставілася невялікае жартоўнае прадстаўленне сустрэчы і бітвы “цароў. У гурт калядных цароў уваходзілі сем цароў (маладых прыгожых хлопцаў), якія былі апрануты ў белыя кашулі, белыя штаны, падпяразаны чырвонымі паясамі, на нагах – чорныя боты, на галаве – высокія папяровыя шапкі з рознакаляровымі кутасамі. Ва ўсіх цароў з левага боку была прымацавана шабля. Галоўны цар быў апрануты, як і ўсе астатнія і дадаткова перавязаны яркай хусткай-тараноўкай. Кожны з цароў меў пэўнае імя (цар Максімільян, цар Мамай, цар Іван Грозны і г. д.) і паводзіў сябе ў час тэатралізаванага прадстаўлення ў адпаведнасці з гэтым вобразам. Акрамя цароў у калядным гурце быў доктар, апрануты ў цёмную ваенную форму, боты, на галаве фуражка, праз плячо медыцынская сумка. Быў яшчэ музыка, апрануты ў звычайнае святочнае мужчынскае адзенне і барабаншчык, таксама апрануты ў ваенную форму. Акрамя “чыстых” у складзе гурта калядных цароў, абавязкова былі “нячыстыя” маскі: дзед і баба. Ролю дзеда звычайна выконвала дзяўчына, апранутая ў як мага больш бруднае, рванае мужчынскае адзенне, твар вымазвала сажай, прыклейвала да твару вусы, бараду, на спіну горб, у рукі брала кій. “Цары” збіраліся і апраналіся ўсе разам у якой-небудзь адной хаце, пасля выходзілі на вуліцу, выстройваліся па росту і пад гукі барабана маршыравалі. Зайшоўшы ў хату, разыгрывалі невялікае жартоўнае прадстаўленне з бойкай “цароў”, лячэннем забітага “цара” і г.д.

Крыху падобныя на «цароў» персанажы, якія там называліся «каляднікі», хадзілі на шчодры вечар у Лунінецкім раёне Брэсцкай вобласці. У гурце каляднікаў былі маскі генерала, капітана, салдатаў, яўрэя, грабаўшчыка, які быў абавязкова з лапатай. Ідучы па вуліцы, каляднікі неслі зорку («зару»). Заходзячы ў кожную хату, пераапранутыя разыгрывалі наступную сцэнку: біліся на шаблях, пасля чаго адзін салдат падаў забіты, грабаўшчык яго закапваў у магілу.

Унікальны персанаж у гурце давыд-гарадоцкіх маскіраваных – гэта конь разам з вершнікам (“ездавым”). У мінулым, каб зрабіць “коніка”, мужчына або хлопец прымацоўваў да пояса рэшата, да якога мацаваліся дзве палкі, як аглоблі; тулава рабілі з ваты, галаву абшывалі белай тканінай, на якой малявалі морду каня, прышывалі грыву з лёну і прасціню звешвалі да долу, каб закрыць ногі. Сам вершнік апранаў шынэль, шапку, валёнкі, рукавіцы; да твару прыклейвалі вусы з лёну, пафарбаваныя чорнай фарбай. У руках у вершніка была драўляная шабля, а праз плячо вісела торба. Многія выканаўцы гульні-паказу і сёння імкнуцца зрабіць “коніка” ў яго традыцыйным выглядзе. Цікавасць мае музычны інструмент – рог, з гучання якога пачыналася свята, у яго трубілі, падыходзячы да кожнай хаты.

Давыд-гарадоцкі варыянт шчадравання данёс да гэтага часу яшчэ адну фігуру, з аднаго боку, зусім натуральную ў сялянскай прасторы, з іншага – аднесеную да больш высокіх касмічных і сацыяльных чыннікаў. Фігуру каня, конікаў. У старажытных пісьмовых помніках конь згадваецца як самая важная гаспадарчая жывёліна, і як жывёла, звязаная з ахвярапрынясеннем, і як культавы “нябесны конь”, што датычны да Сусветнага дрэва, і як істота, рытуальна блізкая да чалавека. Гэта адна з самых шанаваных жывёлаў у беларускай міфалогіі, дамінантай яго вобраза ёсць увасабленне ідэі пераходу – пераходу між светамі (конь пераносіць героя з аднаго царства ў іншае), часам (конь звязаны з памерлымі і прадбачыць будучыню), сацыяльнымі статусамі (узгадаем ролю каня і скачак у выбары князя). Важна тое, што сам конь выяўляе сувязі з сонечным культам у агульнаіндаеўрапейскай перспектыве. У беларускай традыцыі гэта выяўнае ў святах Купалля, Юр’я, Сёмухі.

Выява збройнага коннiка – найперш знак таго стану грамадства, якi прафесiйна займаўся вайсковай справай i ўладай (ваяры, князii да т. п.). Як і ў іншых індаеўрапейскіх міфалогіях, у беларусаў на кані ці на калясніцы ездзяць і некаторыя багі, перш за ўсё Пярун, бог навальніцы і маланкі, і самое сонца. Варта прыгадаць і святога Георгія, што на сваім кані перамагае Цмока.

Пры суадносінах вершніка з рэальнымі вайскоўцамі, казакамі ў мінулым, у гурце шчадроўнікаў ён мае сваю, глыбока міфалагічную і сацыяльную функцыю. Да звыклай земляробча-прадукавальнай функцыі, прысутнай у іншых калядных абходах беларусаў, у выяўна-канцэнтраванай форме дадаецца ідэя касмічна-сацыяльнай еднасці (у поўнай іерархіі ўдзельнікаў з абавязковай прысутнасцю вершніка як ідэалу ваяра, уладара, медыятара), што ўсё разам найлепш адпавядае характару навагодняга пераходу.

Багаты і зменлівы персанажны код абраду. Гурт шчадроўнікаў прэзентуе увесь шэраг вядомых селяніну таго часу чужых – на той час этнічна і сацыяльна, а таксама прадстаўнікоў дэманічнага свету ў звыклых для беларускай міфалогіі вобразах чорта ды смерці. Рэаліі ХХІ стагоддзя з інтэрнэтам, тэлебачаннем, тэатрам і адкрытымі межамі значна пашырылі свет беларуса. Да кагорты чужых натуральным чынам далучыліся іншыя персанажы – героі фільмаў і кніг, уся брація ад Джэкаў-патрашыцеляў, Шрэкаў да Веркі Сердзючкі.

З іншага боку, “нашэсце” іншасветавых персанажаў у пераломны момант часу мае і іншыя функцыі – ад засведчання цэласнасці свету да своеасаблівай тэрапеўтычнай і праектыўнай функцый. Усемагчымае зло і нечысць урэшце рэшт з надыходам дня скідалі маскі. Ачышчаліся і тым самым адбывалася рытуальнае адмаўленне ўсяго чужога і непатрэбнага. Дэманы і зладзеі і ўся чужына могуць адно прайсці з калядным гуртам, каб развітацца да наступных Калядаў. У гэтым глыбінны і надзвычай важны сэнс шчадравання з удзелам маскіраванага буйнага свету.

Прыбраныя ў святочнае адзенне, характэрнае для свайго часу і мясцовасці, з каляднай зоркай і песнямі дзеці абходзяць вёску. Падыходзячы да хаты, яны выконваюць віншавальныя песні, выказваюць добрыя пажаданні гаспадарам і просьбы аб адорванні. Гаспадары частуюць іх ежай і прысмакамі. У Клічаўскім раёне гурт дзяўчынак мае паказальную назву «Куры», а іх песня з запевам «Ой, рана-рана куры запелі» нагадвае пра міфалагічную даўніну абраду. Бо ў калядны час, калі толькі нарадзілася маладое сонца, менавіта певень вітаў сваім спевам і сонца, і надыход новага года. А вяскоўцы ў пачатку гаспадарчага цыкла чакалі магічныя калядныя віншаванні дзетак-“курэй”.

Зімовыя калядныя святкаванні завяршаліся Вадохрышчам (Крашчэнне, Іван Ксціцель, у католікаў Тры Каралі). Асвячэнне вады ў праваслаўных храмах адбывалася на вячэрнім богаслужэнні 18 студзеня. У гэты дзень захоўвалі строгі пост. Увечары спраўлялі апошняю куццю (“посная каляда”, “паследняя/крывая/бедная/вадзяная каляда”). Галоўныя структурныя элементы сямейнай урачыстасці на трэцюю куццю ў многім супадалі з першай. Матыў пачатку / заканчэння каляднага часу адлюстраваны ў павер’ях аб тым, што свята “прыходзіць/прыязджае” напярэдадні Раства і “адходзіць/ад’язджае” напярэдадні Вадохрышча.

Лічылася: хто першы з хрышчэнскай вадой вернецца дадому – той будзе мець поспех і шанцаванне ва ўсіх справах. Пры асвячэннi вады на Усходнiм Палессi ставiлi кругом маладыя ялiнкi, каб закрыць святую ваду ад усялякае нечысцi, а iх галiнкi потым падкладвалi пад квактух, каб было болей куранят, цi ўторквалi ў страху, каб туды не ўдарыў пярун. Ліхіх духаў на «Ярданi» адпужвалi таксама стральбою з ружжаў.

Казалі, хто першы зачэрпне святой вады i вернецца дамоў, той першы збярэ з поля сваю збажыну. Разабраўшы ваду, неслi яе дадому, а потым паiлi з палонкi коней. Смельчакi купаліся ў палонцы да ўсходу сонца, каб цела было бялейшае i каб ачысцiцца ад грахоў. Пры адсутнасцi рэк цi азёраў бралi ваду з калодзежаў, апусцiўшы туды крыжык, зроблены з лучыны, якi потым вешалi на варотах ад ведзьмаў.

У гэты святочны дзень снеданне пачыналі толькі пасля прыёма асвечанай вады. Паводле народнага меркавання, хрышчэнская вада валодае незвычайнымі ахоўнымі ўласцівасцямі.

Каб пазбегнуць кары за парушэнне забаронаў, у некаторых раёнах здзяйсняўся своеасаблівы рытуал рассякання на парозе старога веніка, які затым спальвалі або адмысловым чынам выкідалі.

На Вадохрышча выконвалi розныя магiчныя дзеяннi i варажылi на гаспадарчыя справы: часалi лён, каб такiмi ж гладкiмi былi цяляты; лавiлi шапкамi i хвартухамi падкiнутую жменю гароху i па злоўленых гарошынах разлiчвалi на колькасць ягнятаў, што народзяцца сёлета; па дыме ад запаленай лучыны меркавалi, адкуль на весну трэба чакаць прылёту пчалiных раёў i, адпаведна, у якi бок разварочваць вуллi; раскiдвалi перад вадзяной куццёю па чатырох баках хаты жытнёвае зерне на багаты ўраджай. Варожачы на суджанага, пералiчвалi калы ў плоце («кол, калiца...»); з куццёю ў роце беглi на вулiцу i пыталiся ў першага стрэчнага iмя.

Iснуе шмат прадказанняў будучага надвор’я i ўраджаю. Калi на Вадохрышча сцюдзёна — у жнiво будзе вельмi горача; хрышчэнскi снег абяцаў урадлiвы год, грыбное лета, але чакалася чарвiвая капуста.

Падчас свята ў католікаў асвячаецца вада, ладан і крэйда. Асвечанай крэйдай католікі малююць ахоўныя знакі: “Бралі крэйду і малявалі крыжыкі. Малявалі тры буквы: К, М, Б, Каспар, Мэльхар і Балтазар – эта па-польскі”.

У католікаў на заканчэнне Каляд быў пашыраны абходны абрад маскіраваных “Тры каралі” або “Гэроды”, дзе галоўнымі дзеючымі асобамі былі тры каралі: Каспар, Мельхіор і Балтазар (Gaspar, Melchior, Baltazar), анёл, цар Ірад, д’ябал/чорт, смерць, пастухі. Радзей сустракаліся пераапранутыя персанажы Маці Божай з Дзіцем, Святога Іосіфа, яўрэяў. З маладых нежанатых хлопцаў складваўся гурт з 6–7 чалавек. Каралі апраналіся ў чырвонае адзенне, а пастухі – у белае самаробнае адзенне. Часта каралі надзявалі на галаву высокія бліскучыя шапкі. Паверх яны накідвалі на плечы прыгожыя накідкі, якія нагадвалі адзенне ксяндзоў. Анёл апранаўся ў белае адзенне, нёс шасціканцовую зорку, якая знутры асвятлялася лямпачкай. Крылы для яго выразалі з картону і гафрыраванай паперы. У некаторых вёсках у Анёла пераапраналася абавязкова дзяўчына. Д’ябал/чорт быў апрануты ва ўсё чорнае, на галаву прымацоўвалі рогі, ззаду – хвост, у які былі ўторкнуты шпількі, каб дзеці не хапалі яго рукамі. Чорт насіў вілы і палохаў імі дзяцей. Спявалі “календы”: “А ўчора з вячора”.

У многіх беларускіх вёсках каляднікі носяць батлейку. Батлейка (“верцеп”) прыйшла да беларусаў з Захаду (шопкі – ў палякаў, бетлемы – у чэхаў і славакаў). Яна паходзіць ад яселек, якія першапачаткова ладзілі ў касцёлах. На беларускіх землях батлейка з’яўляецца ў XVI ст. і дастаткова хутка выходзіць з-пад уплыву і касцёла, і царквы і становіцца адгалінаваннем народнага тэатра «жывога акцёра». Першапачаткова паказ батлеечнага дзейства быў прысвечаны толькі святу Ражства Хрыстова і ў даступнай для гледача форме паказваў біблійны сюжэт, само слова «батлейка» паходзіць ад назвы горада Віфлеем (лац.: Bethleem). Гэтыя выступы натуральным чынам суседнічалі з народнай традыцыяй калядавання і тым яшчэ больш поўніліся стыхіяй народнай вобразнасці і сюжэтыкі.

Прэзентацыя батлеечнага спектакля ідзе з тлумачэннем менавіта традыцыйнага характару гэтага мастацтва, яго сакральнай, евангельскай асновы, структуры традыцыйнага батлеечнага прадстаўлення, якія не дазваляюць пераўтварыць батлеечны тэатр у звычайную тэатральна-лялечную дзею. Дыдактычны змест спектакляў пры тым ненавязлівы, больш прыхаваны. Так, захоўваючы традыцыйны падзел узроўняў батлеечнай скрыні на верхні ярус – “неба” і ніжні ярус – “зямлю”, у мірскай батлейцы персанажы-лялькі Чорта і, радзей, Смерці, знаходзіліся па-за дзвярамі скрыні, як бы за межамі сусвету, і з’яўляліся на “зямлі” толькі пры парушэнні чалавекам Боскіх запаветаў.

Батлейка адкрывае гледачу схему ўладкавання хрысціянскага космасу, у якім і адведзена жыць і перажываць і тварыць простаму чалавеку.

У некаторых лакальных традыцыях Міншчыны да святочных адносяцца яшчэ паўтара дня пасля Вадохрышча (па мясцовай тэрміналогіі, “Паабед-Каляды(-а)”), калі гэтаксама не працавалі. У гэты дзень адпісвалі Каляды – ставілі нажом крыжыкі над вокнамі і дзвярыма, выносілі з хаты калядны сноп са словамі: “Дзякуй Богу, у гэтай хатцы адсьвяткавалі Калядкі. А ты, Каляда, ідзі у хлеў к статку” (Нясвіжскі раён). Казалі “Разбрыкі. Каляды брык, брык і пайшлі. Усё, кажуць, сёння разбрыкі, можна ўсё рабіць” (Уздзенскі раён). У Любанскім раёне абрад меў назву “цягнуць Каляду за хвост”.

Асабліва важкія для народнай традыцыі і жыцця вясковага соцыума святы як бы завяршалі поры году ці цэлыя сезоны, актыўна персаніфікаваліся (“Прыехала Каляда на сівым коніку”), а ў належны час мусілі быць рытуальна праведзены, адпраўлены ў належныя ім сферы (“Ой, Калядачкі, вы на дуб, на дуб). Ідэя провадаў канкрэтна рэалізавана ў шэрагу рытуальных дзей – падрыхтоўка матэрыяльнага ўвасаблення свята, калектыўнае выправоджванне яго за межы вёскі, магчымыя кармленні і ахвяраванні, спальванне мінулагодніх атрыбутаў, суправаджальныя карагоды і шчодрае сталаванне. Абрад «Цягнуць Каляду на дуба» заканчвае калядны перыяд, а самое свята, Каляда, адпраўляецца ў адпаведныя ёй сферы. Праводзіны Каляды ўключаюць шэраг паслядоўных рытуальных дзеянняў. Дома гатуюць абавязковую абрадавую кашу-куццю, з якою прынята запрашаць да вячэры продкаў. Да таго ж множнасць яе крупінак мае на мэце паўплываць на ўраджай году наступнага. Тады рыхтуюць матэрыяльнае ўвасабленне свята, якое нават у суседніх вёсках рознае, – кола, барану, саламяны сноп. У в. Новіны сноп-Каляду багата аздабляюць стужкамі, а ў апошнія гады нават убіраюць у жаночыя фартушок і хустку. Затым такую Каляду як дарагую госцю ўрачыста выправоджваюць за межы паселішча, каб чакаць на год наступны. Там са спевамі «Ой, Калядачкі, вы на дуб, на дуб» падымаюць сноп на высокі дуб, які сам па сабе сімвалізуе дарогу ў засветы. Старое кола і сноп, якія захаваліся з мінулага года, скідваюць з дрэва і спальваюць. Абранне бараны гэтаксама вельмі сімвалічнае, бо за выразна аграрнымі асацыяцыямі праглядае глыбокая семантыка адраджэння (параўн. цяганне на баране бабкі-павітухі). Горшчык з куццёю знаходзіць шматлікія паралелі ў суседніх традыцыях, калі гэтаксама пасля Вадохрышча ў Слонімскім раёне чугунок з рэшткамі куцці ставілі на дрэва. У палескіх вёсках рэшткі куцці ў горшчыку закопвалі, пазначаючы адваротны вектар выправоджання.

Глыбока сімвалічнае і абранне дуба падкрэслена за межамі вёскі, бо менавіта такім чынам прадметна ўвасабляўся цэнтр сакральнае прасторы, у якой магчыма міжсветавая камунікацыя. Дуб як важнейшы ў сістэме беларускай дэндралогіі элемент факусаваў ідэі роду, моцы, велічы, выступаў як медыятар і сакральны падаўца даброт. Пасля гэтага адбываецца сумеснае частаванне ўдзельнікаў абраду з танцамі, песнямі, гульнямі, музыкай.

Свята ўсталявана ў памяць аб сустрэчы (царкоўна-славянскае – Сретение) Немаўляці-Хрыста ва Іерусалімскім храме са старцам Сімяонам і Ганнай-прарочыцай (прадстаўнікоў Старога Запавета), якія славілі Збавіцеля. Па старазапаветнаму закону, у саракавы дзень па нараджэнні хлопчыка-першынца кожная маці павінна была прынесці дзіця ў храм разам з ачышчальнай і ўдзячнай ахвярай Богу, што і зрабілі Божая Маці з Іосіфам. У народнай назве свята гучыць тэма сустрэчы, якая ў першую чаргу ўстойліва тлумачылася як сустрэча зімы з летам.

У гэты святочны дзень у цэрквах (касцёлах) асвячаюцца васковыя свечкі, якія завуцца грамнічнымі. Па тым, як гарыць свечка падчас набажэнства, вызначалі якім будзе наступнае лета: “і вот як гараць ціха свечкі – будзе ціхае лета, як гараць і трашчаць – гэта ўжо грымоты будуць”. Пасля прыходу з царквы (касцёла) перш за ўсё запальваюць прынесеную грамнічную свечку, раней давалі ўсім у сям’і пацалаваць яе і крыжападобна падкурвалі валасы на галаве кожнаму члену сям’і па старшынству, “каб не забіла маланка”, “каб хвароба не прыстала, каб здаровыя былі”; абыходзілі са свечкай ўсе чатыры вуглы ў хаце. Потым уся сям’я начале з гаспадаром абыходзіла з запаленай свечкай вакол хаты, затым ішлі ў хлеў, дзе гаспадар зноў жа крыжападобна абпальваў поўсць кожнай жывёліне паасобку, датыкаўся полымем свечкі і выпісваў крыжы на кожнай сцяне, дзвярных вушаках.

Грамнічная / стрэчанская свечка займае значнае месца сярод рытуальных прадметаў, якія выкарыстоўваюцца ў разнастайных абрадавых, ахоўных, магічных, лекавальных мэтах. Яна лічыцца сакральнай і, паводле ўяўленняў, абараняе дом і сям’ю ад усялякага зла. Паўсюдна яна выкарыстоўваецца ў пахавальным абрадзе.

На поўдні Цэнтральнага рэгіёна да гэтага свята былі прымеркаваны ачышчальныя абрады – пасярод вёскі палілі вогнішча, куды сносілі старыя кашалі, абутак.

Дзяцей, зацiкаўленых пабачыць сустрэчу зiмы i лета, пасылалi голых i босых за гумны i гароды, абяцаючы, што зiма iм дасць чырвоныя боты. Пра гэты пераломны дзень казалi: «На Грамнiцы — паўзiмiцы». Па стане надвор’я прадказвалi характар надыходзячых вясны i лета. Якая пагода на Грамніцы, такая i вясна.

Самым яркім атрыбутам стрэчаньскага гукання вясны, што бытуе на Гомельшчыне, з’яўляецца ўпрыгожанае хваёвае дрэўца – елка, сасонка. У шэрагу вёсак ёлку насілі даволі незвычайным чынам: упрыгожаную папяровымі кветкамі яе затыкалі ў каравай, і нёс той каравай на горку невялікі хлопец на галаве, а дзяўчаты скакалі і спявалі вакол яго (Добрушскі раён).

Характэрнае для веснавых святаў у цэлым паленне вогнішча, дзе спальвалі старызну, на Гомельшчыне і на поўдні Цэнтральнага рэгіёна распачыналася менавіта на Стрэчанне.

На трэці дзень пасля Грамніц і па праваслаўнаму (18 лютага), і па каталіцкаму (5 лютага) календару адзначаецца дзень святой пакутніцы Агаф’і (святой Агаты). Асабліва шануецца гэты дзень беларусамі-католікамі. Паводле народных вераванняў, асвечаныя на Агату хлеб і вада ў першую чаргу засцерагаюць будынкі ад пажару, абараняюць ад няшчасця ў далёкай дарозе. Калі ж здарыўся пажар, то хлеб з соллю кідалі ў агонь, каб ён патух, або ў чыстае поле, каб туды скіраваць вецер. Такое павер’е замацоўвалася ў адпаведнай прыказцы: “Соль святой Агаты бароніць ад агню хаты”.

Апошні вечар перад пачаткам Вялікага посту называюць у Ашмянскім раёне “тлустым аўторкам” і традыцыйна збіраюцца разам, каб прыняць удзел у адзначэнні “Загаўлін”, што азначае наесціся сытна тлустай мясной ежы перад.

Займае месца паміж зімовым і вясновым каляндарнымі цыкламі, гэта адначасова і провады зімы, і сустрэча вясны. Тэма каляндарнага пераходу вызначае матывы шанавання продкаў, стымуляцыі ўрадлівасці, плоднасці жывёл і фертыльнасці чалавека. Масленіца – рухомае свята: у праваслаўных восьмы тыдзень перад Вялікаднем, у католікаў з чацвярга на восьмым тыдні да аўторка на сёмым тыдні перад Вялікаднем.

Гэта адно з самых варыянтных святаў у народным календары. Адрозніваюцца і мясцовыя назвы свята. Агульныя рысы Масленіцы, характэрныя для ўсёй Беларусі: спажыванне малочных прадуктаў і бліноў, катанні на конях, на каруселі-круцёлцы, з горак, гасцяванні ў сваякоў і суседзяў. Вядомае ў гарадскіх варыянтах святкавання спальванне пудзіла менавіта на Масленіцу раней было характэрна на ўсходзе краіны. У масленічным вогнішчы маглі спаліць таксама старыя рэчы: адзенне, лапці, кола, кастрыцу, спарахнелую салому. Пудзіла ж у некаторых вёсках «хавалі» (закапвалі ў зямлю ці снег, закідалі саломай).

Лакальную асаблівасць, характэрную для ўсходніх раёнаў, складае звычай ушанавання маладых, якія нядаўна ўступілі ў шлюб. Вузкалакальную традыцыю, характэрную для паўднёва-усходніх раёнаў, уяўляе звычай ушанавання бабкі-павітухі.

Апошні дзень Масленіцы (“Запускі”, “Запусты”) святкуецца ў большасці раёнаў Міншчыны, акрамя цэнтральных.

Другі дзень Вялікага посту ў католікаў меў назву Папелец. У Валожынскім раёне на Папелец мужчыны цягалі калодку, пасыпаўшы яе попелам. Другім канцом ударыўшы па калодцы, рассыпалі попел па хаце. Гаспадар вымушаны быў плаціць.

Калодка – гэта абрубак дрэва ці палка, маніпуляцыі з якой, верылі, магічна спрыялі плоднасці, заключэнню шлюбаў. Звычайна яе вешалі на вяроўцы на шыю ці чаплялі да нагі хлопцам шлюбнага ўзросту як бы ў пакаранне за тое, што доўга не ствараюць сям’ю. У пазнейшыя часы замест кавалка дрэва маглі вешаць штучныя кветкі, пачастункі і нават падарункі (адэкалон, шкарпэткі). Была і калодка з іншай функцыяй – цягаючы яе, гурт запрашаў аднавяскоўцаў на супольнае застолле. Ад калодкі адкупляліся грашыма ці частуючы тых, хто яе чапляў. Выконвалі абрад старэйшыя жанчыны.

У в. Выхадцы Лёзненскага раёна калодкай сёння служыць стужка з прымацаванымі да яе баранкамі, цукеркамі і штучнымі кветкамі. Калодку надзяваюць на шыю кожнаму, каго сустрэне гурт, ідучы з гармонікам па вёсцы: мужчыне і жанчыне, старому і малому. Нават спыняюць машыны і чапляюць калодкі кіроўцам. Разуменне, што ўдзельніц гурта трэба пачаставаць, засталося, але адкупанне стала падзякай: сёння чаплянне калодкі ў Выхадцах успрымаецца як пажаданне дабрабыту. Кожны, хто атрымаў калодку, захоўвае яе ў хаце да наступнага года. У канцы абыходу жыхары Выхадцаў збіраюцца на агульнае застолле.

Чацвер на Масленічным тыдні называлі таксама Крывы (адпавядае значэнню «сакральны»), Тлусты, Шырокі. Таксама сустракаліся назвы кшталту Валоссе, Улассе, Улас, Аўлас, якія маглі пазначаць не толькі масленічны чацвер, а і цэлы тыдзень. Менавіта ў чацвер адбываліся жаночыя святкаванні, на якіх не дазвалялася прысутнічаць моладзі і мужчынам, што характэрна для Заходняй і Цэнтральнай Беларусі.

Мяркуючы па назве і некаторых рытуальных дзеяннях, застолле гэтае праводзілася ў гонар Вялеса, паганскага бога багацця, плоднасці і жывёлагадоўлі, функцыі якога перайшлі да святога Власія.

Сустракаюцца павер’і, згодна з якімі ў чацвер Масленічнага тыдня павінен упершыню заспяваць жаўрук.

Жанчыны маглі таксама збірацца ў аўторак напярэдадні Папяльцовай серады. Апісанне такога святкавання пакінуў этнограф-аматар Стэфан Казлоўскі. Ён згадвае ўбачаннае яшчэ маленькім хлопчыкам у 1947-м годзе ў вёсцы Талюшаны Астравецкага раёна, на мяжы з Літвой. Яго прысутнасць дапускалася, бо дзіця яшчэ не лічылася паўнавартасным мужчынам (дарослага хлопца ў выпадку падглядвання жанчыны маглі і пакалечыць). На вачах маленькага Стэфана разгарнулася сапраўдная містэрыя: хату, дзе балявалі жанчыны, па чарзе наведалі тры пераапранутыя персанажы (Сейбіт, Касар і Сёрба), што сімвалізавалі сезоны года. Іх візіт павінны быў паспрыяць добраму ўраджаю. Сведчанне з Талюшанаў унікальнае, у большасці апісанняў «жаночае свята» – гэта проста застолле, часам з танцамі і непрыстойнымі жартамі.

Масленіцы папярэднічаюць Дзяды. Буркаўскія Дзяды – спецыфічная з’ява традыцыйнай культуры невялікага рэгіёну блізу Бягомля Докшыцкага р-на. Словам буркаўкі называюць таксама свіныя ножкі, прыгатаваныя для рытуальнага спажывання; вырабленыя з іх дзіцячыя забаўкі, калі костачку надзявалі на нітку і расцягвалі, пры чым утвараўся характэрны гук; а таксама зімовыя вятры і мяцеліцы. Пры гэтым нават у суседніх вёсках назіраюцца адрозненні ў вытлумачэнні як самога тэрміну, так і рытуалістыкі дзядоўскай вячэры. У наяўнасці комплекс, вытлумачальны на фоне ўяўленняў, звязаных з культам продкаў, калі ў складаных узаемадачыненнях аказаліся матывы ўшанавання памерлых, атмасферныя з’явы і магія плоднасці. Скарыстанне свіных ножак актуалізуе ахвярнасць гэтай жывёліны, прызначэнне яе продкам, якія, у сваю чаргу, маюць уплыў як на гаспадарчыя поспехі, так і на прыродныя з’явы, распараджаюцца і выяўляюць сваю волю ў вятрах-“буркаўках”.

Масленічная абрадавая гульня “Пахаванне Дзеда” сустракаецца ў паўночна-ўсходняй частцы Віцебшчыны. У вобразе Дзеда персаніфікуюцца і матэрыяльна ўвасабляюцца “мясныя запусты” – як кажуць: “Дзед падавіўся косткай”. Дзед – гэта антрапаморфная лялька памерам у чалавечы рост, вырабляюць яе напярэдадні свята. Для гэтага набіваюць непатрэбнае адзенне саломай ці сенам, малююць твар, могуць прырабіць вусы і валасы. Як абавязковы складнік лялькі – прычэпленыя ў адпаведным месцы моркаўка і дзве цыбуліны. Галасіць пачынаюць ужо падчас вырабу лялькі. У панядзелак Масленічнага тыдня збіраюцца ў адну хату, кладуць Дзеда на покуць, накрываюць кавалкам цюлю як сапраўднага нябожчыка. Пры гэтым жанчыны дзеляцца сваімі ўспамінамі пра Дзеда, з абавязковым падкрэсленнем яго сэксуальных здольнасцяў, але ў той жа час і старога ўзросту (“сто гадоў ужо”), гаспадарлівасці і пад. Галашэнні маюць выразны гратэскны характар, калі слёзы чаргуюцца са смехам. У час галашэнняў прыходзіць Лекар, які спрабуе ажывіць Дзеда, Поп з кадзілам, які адпявае яго, у апошнія гады Следчы, што высвятляе прычыны смерці Дзеда. Іх ролі выконваюць пераапранутыя ўдзельніцы абраду. Варта падкрэсліць, што ўсе ролі выконваюцца толькі жанчынамі сталага ўзросту, прысутнасць дзяцей наогул забараняецца. Заканчваецца абрад “пахаваннем дзеда” – яго вязуць на санках/калёсках і закопваюць у зямлю, снег – і “памінкамі” (багатым застоллем). Зафіксаваны таксама варыянты, калі ляльку разрывалі ці закідалі ў хлеў. У любым разе пудзіла Дзеда як увасабленне плоднасці мела сімвалічнай мэтаю перадачу яго патэнцый зямлі і гаспадарцы ў цэлым напярэдадні новага земляробчага года.

У Лельчыцкім раёне Гомельскай вобласці ў апошні дзень Масленіцы ладзяць абрад з назваю «Чырачка». Чыркамі тут называюць вадаплаўных птушак, якія, ва ўяўленнях мясцовых жыхароў, на сваіх крылах прыносяць вясну. «Чырачкамі» называюць і галоўны атрыбут абраду – рытуальнае печыва ў форме качак. Да свята ўпрыгожваюць елачку, якую ў горшчыку з жытам, абгарнуўшы хусткаю, нясе абавязкова хлопец. Са старызны вырабляюць ляльку-Зіму і гэтаксама нясуць з сабою. Удзельнікі абраду па дарозе раздаюць печыва-«чырачку» сустрэчным, запрашаючы разам ісці на мясцовае ўзвышша гукаць вясну. Там спальваюць пудзіла, а на самым высокім дрэве прымацоўваюць прынесеную елачку. На гары выконваюць адмысловыя песні-гуканні, водзяць карагоды, частуюцца абрадавымі стравамі, качаюцца з гары, што мусіла забяспечыць здароўе на наступны год.